Kool

Het woord kool gaat terug op het Middelnederlandse cole, dat op zijn beurt is ontleend aan het Latijnse caulis, de aanduiding voor de plant uit de kruisbloemenfamilie. Kool was en is een van de belangrijkste groentegewassen van Nederland, met talloze variëteiten zoals boerenkool, rode kool, witte kool en savooiekool. Het gewas werd al eeuwenlang op grote schaal verbouwd, zowel voor eigen gebruik als voor de markt, en was in veel streken een vast onderdeel van het dagelijkse menu. Een achternaam als Kool verwijst rechtstreeks naar deze alledaagse plant.

Naamkundig wordt Kool doorgaans gerekend tot de bijnamen en beroepsnamen die zijn afgeleid van landbouwproducten. Als beroepsnaam kan de naam zijn gegeven aan iemand die kool teelde of verhandelde, bijvoorbeeld een koolboer of koolverkoper op de markt. Daarnaast kan de naam zijn ontstaan als veldnaam: een stuk grond waarop kool werd verbouwd, kreeg in de volksmond wel de aanduiding "het Kool" of "de Kool", en wie daar woonde of werkte, kon naar dat perceel worden vernoemd — waarmee de naam de trekken van een toponiem krijgt. Ten slotte is een bijnaam-verklaring denkbaar: een vergelijking met de ronde vorm van een koolkop, gebruikt als spotnaam voor iemand met een opvallend hoofd of postuur. Dit soort naar landbouwproducten genoemde bijnamen en beroepsnamen vormt een grote familie binnen het Nederlandse namenbestand, met verwante voorbeelden als Boon, Erwt en Ui.

De naam kent verschillende schrijfwijzen. Naast Kool komen ook Koole, Koolen en Koolman voor, waarbij de laatste twee wijzen op een afleiding met -en (meervoud of perceelsaanduiding) respectievelijk een samenstelling met "man" (de koolman, degene die met kool werkte). Ook de spelling Cool en Coole duikt op in oudere bronnen: in het vroegmoderne Nederlands werden de letters C en K vaak door elkaar gebruikt voor dezelfde klank, iets wat bij veel achternamen tot dubbele schrijfwijzen heeft geleid. De klinker wordt daarbij steevast met dubbele o weergegeven, in lijn met de Nederlandse spellingsregel voor een lange oo-klank in een open lettergreep.

Achternamen als Kool zijn vrijwel altijd ouder dan hun officiële, wettelijke status. Tot 1811 hadden de meeste Nederlanders wel een vaste bijnaam of beroepsaanduiding waarmee ze werden aangesproken, maar deze was niet overal en niet voor iedereen formeel vastgelegd. Onder het bewind van Napoleon werd de bevolking van Nederland verplicht om zich in 1811 en 1812 bij de burgerlijke stand te melden en daar een vaste achternaam te laten registreren. Voor veel families betekende dit simpelweg dat de naam die al generaties lang in gebruik was — zoals Kool voor een koolteler of -verkoper — nu voor het eerst officieel op papier kwam te staan en van generatie op generatie werd doorgegeven.

Vandaag de dag heet ruim 5.055 mensen in Nederland Kool, wat de naam tot een van de honderden achternamen maakt die zijn terug te voeren op een alledaags landbouwproduct. De eenvoud en herkenbaarheid van het woord kool droegen er destijds waarschijnlijk aan bij dat de naam bleef hangen als vaste aanduiding voor een persoon of familie, lang voordat er sprake was van een wettelijke verplichting.