Van der Sluis

Het woord 'sluis' duidt op een waterbouwkundige constructie waarmee het waterpeil tussen twee gescheiden delen van een waterweg geregeld kon worden, of op een doorgang die bij eb en vloed open en dicht kon. In een land dat voor een groot deel onder zeeniveau ligt en doorsneden wordt door rivieren, kanalen en polders, waren sluizen al eeuwenlang onmisbare en zeer herkenbare plekken. Een huis, molen of herberg 'bij de sluis' was voor de omgeving een vanzelfsprekend baken, en wie daar woonde werd al snel aangeduid als 'die van de sluis'. Sluiswachters hadden bovendien vaak een eigen sluiswachterswoning naast het kunstwerk, wat de associatie tussen een gezin en 'de sluis' als vaste woonplek nog directer maakte.

Daarmee behoort Van der Sluis tot de toponiemen: achternamen die verwijzen naar een woonplek in het landschap. Het tussenvoegsel 'van der' bestaat uit het voorzetsel 'van' en een verbogen vorm van het lidwoord 'der' (bij een vrouwelijk zelfstandig naamwoord als 'sluis'), en betekent samen zoveel als 'van de'. Dat lidwoord is hier nodig omdat 'sluis' een gewoon zelfstandig naamwoord is en geen eigennaam; dat onderscheidt namen als Van der Sluis van herkomstnamen naar een plaatsnaam, zoals Van Velzen, waar geen lidwoord wordt gebruikt. Een enkele familie woonde mogelijk zelfs letterlijk naast een sluis die zo bekend was dat ze er als geheel dorp naar werd vernoemd, maar in de meeste gevallen ging het om een veel voorkomend, generiek landschapskenmerk dat overal in Nederland kon voorkomen.

Van deze naam bestaan verschillende varianten: naast Van der Sluis komen ook Van der Sluijs (met de oudere ij-schrijfwijze), Van Sluis zonder lidwoord, en het kortere Sluis voor. De ei/ij-wisseling tussen Sluis en Sluijs is typisch voor de manier waarop deze klank in verschillende regio's en door verschillende ambtenaren bij de vastlegging van namen werd opgeschreven, zonder dat er een betekenisverschil mee gemoeid is. Ook de vorm Van der Sluys, met een y, is naamkundig identiek aan Van der Sluis. Zulke kleine spellingsverschillen tussen ij, y en de dubbele klinker gaan bijna altijd terug op dezelfde uitspraak en zijn het gevolg van persoonlijke schrijfgewoonten van de klerken die de burgerlijke stand bijhielden, niet van een verschil in herkomst of betekenis.

Zoals vrijwel alle Nederlandse achternamen is ook Van der Sluis pas als vaste, erfelijke familienaam wettelijk vastgelegd tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen de bevolking van Nederland voor het eerst verplicht werd zich met een blijvende achternaam bij de burgerlijke stand te laten registreren. De aanduiding 'die van de sluis' bestond als informele, beschrijvende bijnaam echter vaak al veel langer, soms al generaties voordat ze officieel als achternaam werd vastgelegd. Tegenwoordig draagt ruim 5.150 mensen in Nederland de achternaam Van der Sluis, een naam die door haar heldere landschappelijke oorsprong sterk verbonden blijft met het beeld van het waterrijke Nederland.