Keijzer

Het woord 'keizer' verwijst naar de hoogste heerser in het middeleeuwse Europa, de titel van het Heilige Roomse Rijk. Als achternaam lijkt Keijzer op het eerste gezicht een verwijzing naar een echte vorst, maar naamkundig ligt de verklaring meestal ergens anders: in veel Nederlandse dorpen en steden werden bij schuttersfeesten, vogelschieten en andere volksvermaken tijdelijke erefuncties uitgedeeld, zoals 'koning' of 'keizer' voor de winnaar van een wedstrijd. Wie zo'n eretitel behaalde, kon in de volksmond nog jarenlang 'de keizer' worden genoemd, en die bijnaam sloeg soms over op de kinderen en kleinkinderen totdat hij als familienaam beklijfde. Dit soort volksfeesten, waarbij met pijl en boog of buks op een houten vogel werd geschoten, waren in veel steden en dorpen een jaarlijks terugkerend evenement, en de titels 'koning' en 'keizer' die daarbij werden uitgereikt, golden als een blijvende eer binnen de gemeenschap.

Daarmee hoort Keijzer thuis in de categorie bijnaam-beschrijvende achternamen: namen die niet zijn afgeleid van een beroep, een vaderlijke voornaam of een woonplaats, maar van een opvallende gebeurtenis, functie of eigenschap die aan een persoon werd toegeschreven. Een tweede, minder gangbare verklaring wijst op een spotnaam voor iemand die zich verhoudingsgewijs voornaam of gewichtig gedroeg, alsof hij zichzelf als een keizer beschouwde. Beide verklaringen passen in het bredere patroon waarin Nederlandse bijnamen ontstonden uit het dagelijks leven van dorp en gilde.

De schrijfwijze van deze naam laat een klassiek voorbeeld zien van de ei/ij-wisseling die in oudere Nederlandse achternamen veel voorkomt: naast Keijzer (met ij) bestaat de gelijkwaardige vorm Keizer (met ei), en beide gaan terug op dezelfde uitspraak en betekenis. Toen namen in 1811-1812 werden vastgelegd, koos de ene familie voor de ij-schrijfwijze en de andere voor de ei-schrijfwijze, zonder dat daar een betekenisverschil achter zat; het is puur een kwestie van spellingstraditie. Ook varianten als Keyzer (met y) en het Duitstalige Kaiser, dat dezelfde betekenis draagt, laten zien hoe wijdverbreid dit naamtype in en rond Nederland is. Verder komt de samenstelling Keijzers voor, met een toegevoegde -s die net als bij veel andere achternamen een patronymische lading kan hebben, in de zin van 'zoon van de keizer' of 'behorend tot het gezin van de keizer'.

Zoals vrijwel alle Nederlandse achternamen werd ook Keijzer pas als vaste, wettelijk erkende familienaam vastgelegd tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen iedere inwoner van Nederland verplicht werd zich met een erfelijke achternaam bij de burgerlijke stand te laten registreren. De bijnaam 'keizer' voor de winnaar van een volksfeest of voor iemand met een gewichtige uitstraling bestond in de volksmond echter vaak al veel langer, soms al generaties voordat de naam officieel werd vastgelegd. Tegenwoordig telt Nederland ruim 5.220 mensen die de achternaam Keijzer dragen, een naam die door haar kleurrijke ontstaansgeschiedenis tot de sprekende voorbeelden van Nederlandse naamgeving behoort.