De Jongh

De achternaam De Jongh is opgebouwd uit het lidwoord 'de' en het bijvoeglijk naamwoord 'jong(h)', dat in het middeleeuws en vroegmodern Nederlands 'jong' of 'de jongere' betekende. Het is daarmee een van de meest voorkomende voorbeelden van een onderscheidende bijnaam: in een tijd zonder vaste achternamen kwam het vaak voor dat een vader en zoon dezelfde doopnaam droegen, bijvoorbeeld beiden Jan of Willem. Om verwarring te voorkomen werd de jongste van de twee aangeduid als 'de jonge' — later verkort tot 'de jong(h)' — terwijl de oudere soms juist 'de oude' werd genoemd. Dit onderscheidende gebruik van 'jong' en 'oud' als toevoeging was in de vroegmoderne tijd door heel Nederland gangbaar, juist omdat de voorraad populaire doopnamen beperkt was en dezelfde voornamen binnen één familie of buurtschap steeds terugkeerden.

Omdat de naam een persoonlijk kenmerk beschrijft (leeftijd of positie binnen de familie) in plaats van een beroep, een vaderlijke voornaam of een woonplaats, wordt De Jongh gerekend tot de bijnaam-beschrijvende achternamen. Dit type naam ontstond doordat mensen in de dagelijkse omgang een aanspreeknaam kregen die iets zei over hun uiterlijk, karakter, leeftijd of positie, en die aanduiding kon vervolgens generaties lang blijven kleven, ook als de oorspronkelijke reden (bijvoorbeeld: jonger dan zijn vader) allang niet meer opging.

De spelling van deze naam kent opvallend veel varianten. Naast De Jongh, met de archaïsche slot-h die in de negentiende eeuw bij de vastlegging van veel achternamen bewaard is gebleven, komen ook De Jong (zonder h), De Jonge, Jong, Jongh en Jonge voor, elk met of zonder lidwoord. Deze verschillen ontstonden vooral doordat de ambtenaar die de naam in 1811-1812 bij de burgerlijke stand vastlegde, de uitspraak fonetisch opschreef; een dorpsuitspraak met een hoorbare slot-klank kon zo bijvoorbeeld leiden tot de h-vorm, terwijl elders dezelfde naam zonder h werd genoteerd. Dat verklaart waarom families met eenzelfde herkomst tegenwoordig soms een andere schrijfwijze van in essentie dezelfde naam dragen. Ook het lidwoord zelf kende die willekeur: sommige ambtenaren schreven het los als 'de Jongh', andere kozen voor een aaneengeschreven notatie, wat tegenwoordig nog te zien is aan de verschillende manieren waarop de naam in officiële registers wordt gealfabetiseerd.

De Jong(h) in al zijn vormen behoort tot de familienamen die pas tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812 wettelijk zijn vastgelegd, toen de bevolking van Nederland voor het eerst verplicht werd een vaste, erfelijke achternaam te laten registreren bij de burgerlijke stand. De onderliggende bijnaam 'de jonge' bestond echter vaak al veel eerder als informele aanduiding binnen families en dorpen, soms al generaties voordat die naam officieel werd. Vandaag draagt ruim 5.220 mensen in Nederland specifiek de spellingsvariant De Jongh, terwijl de familie van varianten rond 'jong' als geheel tot de grotere naamgroepen van Nederland behoort.