Van Velzen

De achternaam Van Velzen behoort tot de grote groep Nederlandse familienamen die simpelweg zijn opgebouwd uit het voorzetsel 'van' gevolgd door een plaatsnaam. Dat patroon was in de tijd vóór vaste achternamen buitengewoon praktisch: wanneer iemand verhuisde van zijn geboortedorp naar een andere plek, was 'de man van Velzen' een logische en direct begrijpelijke aanduiding voor de nieuwe buren. Zulke herkomstnamen zijn dan ook typisch voor mensen die zich elders vestigden, terwijl wie in het eigen dorp bleef wonen zelden zo'n naam kreeg, omdat een verwijzing naar de eigen woonplaats voor de buren geen onderscheidende waarde had. Vooral in steden, waar mensen uit de wijde omgeving samenkwamen om werk of handel te zoeken, was een herkomstnaam als Van Velzen een efficiënte manier om personen met dezelfde voornaam toch uit elkaar te houden.

Daarmee is Van Velzen een schoolvoorbeeld van een toponiem: een achternaam die rechtstreeks naar een plaats verwijst. De oude schrijfwijze 'Velzen' met een z is in de familienaam bewaard gebleven, terwijl de plaats zelf in de loop van de tijd is gaan schrijven als Velsen. Dit soort verschil tussen de spelling van een familienaam en de moderne spelling van de onderliggende plaatsnaam komt vaker voor: achternamen werden bij de vastlegging in 1811-1812 bevroren in de spelling van dat moment, terwijl de officiële plaatsnaam zich daarna nog kon ontwikkelen. Zo is Van Velzen een taalkundig 'fossiel' van een oudere spelling van dezelfde plaats.

Naast Van Velzen komen ook kortere vormen voor zonder het voorzetsel, zoals simpelweg Velzen of Velzenaar, en varianten met een dubbele medeklinker zoals Velzenn zijn zeldzaam maar naamkundig verwant. Het voorzetsel 'van' zelf is in deze naam een puur geografisch element en heeft, anders dan bijvoorbeeld 'van der' of 'van den', geen extra lidwoord nodig omdat Velzen een eigennaam zonder lidwoord is. Dat onderscheidt namen als Van Velzen van namen als Van der Sluis of Van den Berg, waarin het tussenvoegsel wél een lidwoord bevat omdat het volgende woord een gewoon zelfstandig naamwoord is. Deze grammaticale vuistregel is voor veel Nederlandse achternamen een handig hulpmiddel om te herkennen of een naam teruggaat op een plaatsnaam (zonder lidwoord) of op een gewoon zelfstandig naamwoord dat een landschapskenmerk beschrijft (met lidwoord).

Ook Van Velzen is, zoals vrijwel alle Nederlandse achternamen, pas als vaste en wettelijk verplichte familienaam vastgelegd tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812. Onder Franse bezetting werd de bevolking van Nederland toen voor het eerst verplicht om zich met een erfelijke achternaam te laten inschrijven bij de burgerlijke stand. Voor veel families met een herkomstnaam als Van Velzen betekende dit vooral een formele bevestiging van een aanduiding die soms al generaties lang mondeling werd gebruikt om de familie te onderscheiden van andere gezinnen in het nieuwe woondorp. Tegenwoordig draagt ruim 5.200 mensen in Nederland de achternaam Van Velzen.