Van Gils

De achternaam Van Gils is een toponiem en wordt in de naamkunde in verband gebracht met de plaats Gilze, in Noord-Brabant, of met een gelijknamig gehucht of veld dat elders in het zuiden van het land lag. Wie in de tijd vóór vaste achternamen uit die omgeving vertrok, kreeg de aanduiding 'van Gils' mee als herkomstnaam, om hem op zijn nieuwe woonplek te onderscheiden van anderen met dezelfde voornaam. Dat is het gebruikelijke ontstaanspatroon van een groot deel van de Nederlandse achternamen die met 'van' beginnen.

Over de oorspronkelijke betekenis van de plaatsnaam Gils zelf bestaat geen volledige zekerheid; zoals bij veel oude Brabantse plaatsnamen ligt de herkomst voor de vroegste schriftelijke bronnen en zijn er in de loop van de eeuwen verschillende schrijfwijzen door elkaar gebruikt. Voor het begrijpen van de achternaam is dat verder niet doorslaggevend: de naam duidt hoe dan ook op herkomst uit een bestaande, herkenbare plaats, net als bij andere toponymische achternamen.

Dat de exacte grondbetekenis van een plaatsnaam niet meer met zekerheid is vast te stellen, is bij Nederlandse toponiemen eerder regel dan uitzondering: veel dorpsnamen zijn al vóór de middeleeuwen ontstaan, in een periode waaruit weinig geschreven bronnen bewaard zijn gebleven, en latere schrijfwijzen laten vaak niet meer toe om met zekerheid tot de oorspronkelijke woordvorm terug te redeneren.

Van Gils behoort daarmee tot dezelfde categorie als Van Driel en Van Rooijen: een herkomstnaam die aangeeft waar een voorouder oorspronkelijk vandaan kwam, zonder dat de naam iets zegt over een beroep of een vaderfiguur. Het voorzetsel 'van' wordt hier direct voor de plaatsnaam gezet, zonder tussenliggend lidwoord, wat gebruikelijk is bij namen van dorpen en gehuchten die zelf geen lidwoord bij zich dragen.

Door de eeuwen heen zijn er kleine schrijfwijzevarianten van deze naam ontstaan. Naast Van Gils komt de kortere vorm Gils zonder tussenvoegsel voor, en in oudere bronnen duikt soms de spelling Van Ghils op, met een stomme h die in de gesproken taal geen functie meer had maar in de schrijftraditie van sommige families bewaard is gebleven. Dit soort stille letters komt vaker voor in familienamen die al vroeg, en op basis van lokale schrijfgewoonten, zijn vastgelegd.

Zoals bij vrijwel alle Nederlandse achternamen gold ook voor Van Gils dat de naam als herkomstaanduiding vaak al generaties in gebruik was voordat hij wettelijk werd vastgelegd. Pas met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812 werden inwoners van Nederland verplicht zich bij de burgerlijke stand te melden en een vaste, erfelijke achternaam te registreren, waarmee een bestaande herkomstaanduiding als 'van Gils' de officiële familienaam werd die sindsdien van generatie op generatie is doorgegeven. Hoewel de naam oorspronkelijk aan één streek gebonden was, wonen naamdragers tegenwoordig door het hele land verspreid, een gevolg van de vele verhuizingen sinds de negentiende eeuw. Op dit moment dragen ruim 6.000 mensen in Nederland de achternaam Van Gils.