Van Rooijen

De achternaam Van Rooijen is een toponiem en gaat terug op het werkwoord 'rooien': het met wortel en al verwijderen van bomen om bosgrond geschikt te maken voor landbouw. Grond die op deze manier was ontgonnen, werd vaak aangeduid met een naam die van 'rooien' was afgeleid, en dat soort namen is in de loop van de tijd op talloze plekken in het zuiden van Nederland en in Vlaanderen aan velden, gehuchten en dorpen blijven kleven. Van Rooijen verwijst dan ook naar herkomst van of nabij zo'n ontgonnen stuk grond, dat destijds bekendstond als 'de Rooien' of iets vergelijkbaars.

Het achtervoegsel dat met ontginning te maken heeft, komt in de Nederlandse en Vlaamse plaatsnamenschat in verschillende vormen voor, zoals -rooi, -rode en -rade, en al deze vormen gaan terug op hetzelfde grondwoord voor het rooien van bos. Plaatsen met dit soort namen liggen van oudsher vooral in Noord-Brabant, Limburg en de aangrenzende delen van België, streken waar in de middeleeuwen op grote schaal bos werd omgezet in landbouwgrond. Van Rooijen past goed in dat patroon van herkomstnamen die verwijzen naar dit soort jonge ontginningen.

De grote hoeveelheid plaatsnamen met een ontginningselement in dit deel van het land weerspiegelt hoe intensief het bosrijke zandlandschap daar eeuwenlang stukje bij beetje in cultuur is gebracht. Elke nieuwe ontginning kreeg vaak een eigen naam, wat verklaart waarom er zoveel, onderling verwante plaatsnamen met dit soort achtervoegsels naast elkaar bestaan, en waarom er dus ook meerdere, van elkaar losstaande families zijn die uiteindelijk dezelfde achternaam Van Rooijen droegen.

Als toponiem behoort Van Rooijen tot dezelfde categorie als Van Driel en Van Lieshout: namen die aangeven waar een voorouder vandaan kwam, in plaats van wat hij deed of van wie hij afstamde. Het voorzetsel 'van' drukt die herkomst rechtstreeks uit, en de -en aan het einde van 'Rooijen' wijst op een meervouds- of verbogen vorm van de onderliggende plaatsaanduiding, zoals wel vaker voorkomt bij Nederlandse plaatsnamen die oorspronkelijk een veld- of gebiedsaanduiding waren.

Een taalkundig kenmerk dat bij deze naam goed te zien is, is de wisseling tussen de schrijfwijzen ij en y. Naast Van Rooijen komt de spelling Van Rooyen voor, met een grafische y in plaats van de ij; beide tekens werden in het Nederlands lange tijd door elkaar gebruikt om dezelfde klank weer te geven, en pas geleidelijk aan raakte de ij in het gewone Nederlands de gangbare vorm terwijl y bewaard bleef in oudere familienamen. Daarnaast bestaan de kortere varianten Van Rooij en Van Roy, waarbij de slot-en is weggevallen.

Zoals bij vrijwel alle Nederlandse achternamen gold ook voor Van Rooijen dat de naam als herkomstaanduiding vaak al generaties in gebruik was voordat hij wettelijk werd vastgelegd. Pas met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812 werden inwoners van Nederland verplicht zich bij de burgerlijke stand te melden en een vaste, erfelijke achternaam te registreren, waarbij bestaande herkomstaanduidingen zoals 'van Rooijen' de officiële familienaam werden. Op dit moment dragen ruim 6.000 mensen in Nederland de achternaam Van Rooijen.