Van Rooij

De achternaam Van Rooij gaat terug op het woord rooi, een oude vorm die verband houdt met het werkwoord rooien: het kappen van bomen en struiken om grond geschikt te maken voor akkerbouw. In een tijd waarin grote delen van Nederland nog bebost of onontgonnen waren, was pas gerooid land een opvallend en vaak benoemd stuk grond, en zo'n plek kon de naam Rooi of Rode krijgen, waarna een familie die er woonde daarnaar werd genoemd.

Van Rooij is daarmee een toponiem: de naam verwijst naar de herkomst of woonplaats van de eerste drager, niet naar een beroep of een voorouder. Dit soort ontginningsnamen komt in grote delen van Nederland en België voor, vaak in combinaties met -rode, -rooi of -rade, en verwijst telkens naar dezelfde activiteit: het geschikt maken van woeste grond voor bewoning of landbouw. Zulke plaatsen kregen vaak pas een naam op het moment dat ze ontgonnen werden, wat deze naamgeving relatief laat in de middeleeuwen plaatst, vergeleken met oudere nederzettingsnamen.

De schrijfwijze van deze naam kent veel variatie, wat vooral te maken heeft met de wisseling tussen de klanken ooi en oy en met het al dan niet gebruiken van een tussenvoegsel. Naast Van Rooij komen de vormen Van Rooy, Van Roy en Van Rode voor, en ook de spelling zonder tussenvoegsel, Rooijen, is terug te vinden. Deze verschillen zijn typerend voor Nederlandse achternamen: vóór de invoering van een vaste, wettelijk vastgelegde spelling schreef iedere klerk de naam op zoals hij die hoorde.

Plaatsnamen op -rode of -rade behoren tot de oudste ontginningsnamen van de Lage Landen en zijn terug te vinden van Vlaanderen tot diep in Duitsland, waar dezelfde ontginningsactiviteit onder net iets andere klanken bekendstond. Dat deze ontginningsnaam zich ook als persoonsnaam verspreidde, laat zien hoe nauw de identiteit van een familie vroeger verbonden was met een heel specifiek stuk grond: niet het dorp als geheel, maar het pas ontgonnen perceel zelf gaf de doorslag voor de naam die een familie meekreeg.

Ook Van Rooij werd pas officieel en blijvend vastgelegd tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen alle inwoners van Nederland verplicht werden zich bij de burgerlijke stand in te schrijven met een vaste achternaam. Als toponiem bestond de naam echter vaak al veel eerder als informele aanduiding voor een familie die bij een bepaald ontgonnen stuk land woonde, soms al eeuwen voordat de wet die aanduiding tot officiële, erfelijke achternaam maakte.

Op dit moment telt Nederland ruim 7.200 mensen met de achternaam Van Rooij. De naam behoort tot een grote familie van ontginningsnamen die door heel Nederland en Vlaanderen voorkomen, en die samen een beeld geven van hoe intensief het landschap in de middeleeuwen stap voor stap werd omgevormd van bos en heide naar akkerland.