De Rooij

De achternaam De Rooij is een bijnaam die teruggaat op het bijvoeglijk naamwoord "rood". In de oudere Nederlandse en met name Brabantse spelling werd de klank "oo" gevolgd door een doffe uitgang vaak weergegeven met "ooi", wat verklaart waarom deze naam als "Rooij" en niet als "Rood" wordt geschreven, terwijl de betekenis identiek is. Deze klankverschuiving is typisch voor het zuidelijke Nederlandse taalgebied en komt in meerdere woorden en namen terug, zonder dat de onderliggende betekenis daarbij verandert.

Als bijnaam verwijst De Rooij naar een opvallend uiterlijk kenmerk van de eerste drager: rood haar of, minder vaak, een blozende of roodachtige gelaatskleur. Zulke kleurbijnamen waren in de middeleeuwse en vroegmoderne dorpsgemeenschap een gangbare manier om mensen met dezelfde voornaam van elkaar te onderscheiden, net als bijnamen op basis van gestalte of beroep. Kleurbijnamen behoren tot de oudste en meest universele categorie van persoonsbeschrijvingen: in vrijwel elke taal bestaan achternamen die teruggaan op haar- of huidskleur, zoals het Engelse Reed of Russell en het Duitse Roth, wat aangeeft dat opvallende kleuren altijd al een voor de hand liggende manier zijn geweest om iemand te onderscheiden.

Van deze naam bestaan opvallend veel schrijfwijzen, met name door de wisselende weergave van de tweeklank aan het eind. Naast De Rooij komen de vormen De Rooy, De Rooi en Derooij voor, waarbij vooral de y-spelling een oudere schrijftraditie weerspiegelt die tot in de negentiende eeuw gangbaar was. Ook de rechtstreekse vorm Rood, zonder de Brabantse ooi-uitgang, en De Roode zijn verwante namen met dezelfde kleurbetekenis. Dat er van één en dezelfde kleuraanduiding zoveel verschillende families en schrijfwijzen zijn ontstaan, komt doordat de bijnaam in tal van dorpen onafhankelijk van elkaar aan verschillende roodharige of blozende personen kon worden toegekend, zonder dat daartussen enige familieband hoefde te bestaan.

Kleurbijnamen als De Rooij ontstonden in de spreektaal van dorpen en steden, lang voordat er een wettelijke verplichting bestond om een vaste, erfelijke achternaam te voeren. Die verplichting werd ingevoerd met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen alle inwoners van Nederland zich bij de burgerlijke stand moesten inschrijven met een vaste achternaam. Voor een familie die al generaties bekendstond als "de rooie" of "de rooij", betekende dit vooral dat de bestaande bijnaam werd omgezet in een officiële, erfelijke familienaam.

Op dit moment dragen bijna 8.920 mensen in Nederland de achternaam De Rooij, wat de naam tot een herkenbare vertegenwoordiger maakt van de Brabantse spellingstraditie waarin "rood" als "rooi" werd geschreven. De vele spellingsvarianten van deze naam illustreren mooi hoe regionale uitspraak en spelling door de eeuwen heen tot een waaier van verwante achternamen kunnen leiden, terwijl de kern van de betekenis, een verwijzing naar de kleur rood, in alle varianten intact is gebleven en meteen herkenbaar blijft voor wie de klankverschuiving van rood naar rooi eenmaal doorheeft.