Cornelissen

De achternaam Cornelissen is gevormd uit de voornaam Cornelis, een naam die via het Latijnse Cornelius in de middeleeuwen in de Lage Landen terechtkwam, mede dankzij de verering van de heilige paus Cornelius. Doopnamen die aan een heilige waren ontleend, waren eeuwenlang uitermate populair, en Cornelis behoorde lange tijd tot de meest voorkomende jongensnamen in grote delen van Nederland.

Cornelissen is een patroniem: de naam geeft aan dat de eerste drager een zoon van iemand met de voornaam Cornelis was. Het achtervoegsel -sen (een samentrekking van 'zoon') werd hier toegevoegd aan de voornaam van de vader, een gangbare manier om iemand aan te duiden in tijden waarin nog geen vaste achternamen bestonden. Naarmate deze aanduiding van generatie op generatie werd doorgegeven, verloor ze haar letterlijke betekenis en werd ze een familienaam op zich, ook als de zoon zelf een andere voornaam droeg dan Cornelis.

Van de voornaam Cornelis zijn in Nederland opvallend veel achternamen afgeleid, met verschillende uitgangen en verkortingen: naast Cornelissen komen bijvoorbeeld Cornelissen, Cornelis, Cornelisse en Krijnen voor, afhankelijk van welke roepnaamvariant van Cornelis in een streek gangbaar was. De dubbele s in Cornelissen wijst op de oude spelling waarin de genitief-s van het patroniem samenviel met de laatste letter van de voornaam, iets wat in latere schrijfwijzen soms tot één enkele s werd vereenvoudigd.

De populariteit van heiligennamen zoals Cornelis hing nauw samen met de rol van de kerk in de middeleeuwse samenleving: bij de doop kreeg een kind vaak de naam van de heilige op wiens feestdag het geboren was, of de naam van een heilige die in de eigen streek bijzonder werd vereerd. Daardoor kwamen in eenzelfde omgeving soms opvallend veel mannen met dezelfde voornaam voor, wat de behoefte aan een onderscheidend patroniem als Cornelissen alleen maar groter maakte.

Ook Cornelissen werd, zoals vrijwel alle Nederlandse achternamen, pas wettelijk vastgelegd tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen inwoners van Nederland voor het eerst verplicht werden om bij de burgerlijke stand een vaste achternaam te laten registreren. De naam zelf functioneerde in de volksmond echter vaak al eeuwen eerder als aanduiding voor een familie, aangezien patroniemen als deze al in laatmiddeleeuwse en vroegmoderne bronnen voorkomen, lang voordat de wetgeving ze verplicht en blijvend maakte.

Op dit moment dragen ruim 7.200 mensen in Nederland de achternaam Cornelissen. Daarmee is de naam een van de talrijke patroniemen die zijn afgeleid van een middeleeuwse heiligennaam, een categorie die door de brede populariteit van dopen naar heiligen tot een van de grootste groepen Nederlandse achternamen is uitgegroeid. Binnen die groep neemt Cornelissen een prominente plaats in, samen met naamgenoten als Cornelisse en Krijnen, die alle teruggaan op dezelfde middeleeuwse doopnaam maar zich door de eeuwen heen taalkundig uiteen hebben ontwikkeld.