Wessels

De achternaam Wessels is een patroniem en betekent letterlijk 'zoon van Wessel'. Wessel is een oude Germaanse voornaam die al eeuwenlang in Nederland en Duitsland in gebruik is, en die door naamkundigen doorgaans in verband wordt gebracht met Werner of de voornaam Wernerus, waarvan Wessel als kortere, ingeburgerde vorm kan worden gezien. Voornamen als deze werden vaak op meerdere, ingekorte manieren uitgesproken en geschreven, en zulke verkorte vormen konden op hun beurt weer de basis worden van een nieuwe achternaam.

De -s aan het einde van Wessels is het kenmerk van een patroniem: een achtervoegsel dat oorspronkelijk een bezits- of afstammingsvorm aangaf, vergelijkbaar met het Engelse 'apostrof-s'. 'Wessels' betekende dus zoveel als 'Wessel zijn zoon' of 'die van Wessel'. Dit soort patroniemen op -s, naast varianten op -sen zoals Wesselsen of Willemsen, is met name in het oosten en noordoosten van Nederland, in het Nedersaksische taalgebied, heel gewoon, en veel achternamen in die streken zijn op dezelfde manier gevormd vanuit een voornaam van de vader.

De keuze voor -s in plaats van bijvoorbeeld -sen of -sma hangt samen met de streek waarin een familie oorspronkelijk vandaan kwam: in delen van het rivierengebied en het oosten van het land was de korte -s-vorm gangbaar, terwijl elders juist -sen of -zoon werd gebruikt en in Friesland weer andere achtervoegsels zoals -sma of -stra de norm waren. Deze regionale spreiding van patroniem-vormen is een van de duidelijkste taalkundige vingerafdrukken die in de Nederlandse achternamen bewaard zijn gebleven.

Wessels behoort daarmee duidelijk tot de patroniemen, in tegenstelling tot toponymische namen zoals Van Driel of beroepsnamen zoals Brouwers: de naam vertelt niet waar iemand woonde of wat iemand deed, maar van welke vader iemand afstamde. In de tijd voordat achternamen wettelijk verplicht waren, was dit een van de meest gebruikelijke manieren om onderscheid te maken tussen mensen met dezelfde voornaam binnen een dorp of familie.

Naast Wessels komen verschillende verwante vormen voor. Zonder de patronymische -s bestaat de naam Wessel, en met een ander, eveneens regionaal achtervoegsel bestaat Wesselink, waarin '-ink' oorspronkelijk verwees naar een boerderij of erf dat bij de familie Wessel hoorde; dit achtervoegsel is typisch voor Twente en de Achterhoek. Ook Wesseling en Wesselman zijn verwante namen, gevormd met weer andere, vergelijkbare achtervoegsels rond dezelfde voornaam.

Zoals bij vrijwel alle Nederlandse patroniemen gold ook voor Wessels dat de naam als aanspreekvorm vaak al generaties in gebruik was voordat hij een vaste, wettelijke achternaam werd. In de tijd vóór 1811 kon de achternaam van een kind nog van generatie op generatie veranderen, omdat die telkens opnieuw werd afgeleid van de voornaam van de vader. Pas met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812 werden inwoners van Nederland verplicht zich bij de burgerlijke stand te melden en een vaste, erfelijke achternaam te registreren, waardoor een patroniem als Wessels vanaf dat moment ongewijzigd van generatie op generatie werd doorgegeven. Op dit moment dragen ruim 6.000 mensen in Nederland de achternaam Wessels.