Van Driel

De achternaam Van Driel is een toponiem en verwijst naar het dorp Driel, gelegen in de Betuwe in de provincie Gelderland. Wie in de tijd voordat er vaste achternamen bestonden uit dit dorp vertrok en zich elders vestigde, kreeg vaak de aanduiding 'van Driel' mee als herkomstnaam, om hem te onderscheiden van andere mensen met dezelfde voornaam op de nieuwe woonplek. Dat is het gewone patroon achter een groot deel van de Nederlandse achternamen die met 'van' beginnen: ze geven aan waar een voorouder oorspronkelijk vandaan kwam. De Betuwe staat al eeuwenlang bekend als vruchtbaar rivierkleigebied, en veel dorpen in deze streek gaven op vergelijkbare wijze hun naam aan families die verderop in het land een nieuw bestaan opbouwden.

Over de exacte betekenis van de plaatsnaam Driel zelf bestaat, zoals bij veel oude Nederlandse plaatsnamen, geen volledige zekerheid; dit soort namen gaat vaak terug tot voor de vroegste schriftelijke bronnen en is in de loop van de tijd meermaals van vorm veranderd. Voor de achternaam zelf is dat verder niet van doorslaggevend belang: het gaat om de aanduiding van herkomst uit een bepaalde, bestaande plaats, niet om de onderliggende landschappelijke betekenis van de plaatsnaam.

Van Driel behoort daarmee tot de toponymische achternamen, in tegenstelling tot beroepsnamen zoals Brouwers of patroniemen zoals Wessels. Het voorzetsel 'van' wordt hier direct voor de plaatsnaam geplaatst, zonder tussenliggend lidwoord zoals 'der' of 'den', omdat plaatsnamen als Driel in het Nederlands geen lidwoord bij zich dragen. Dat onderscheidt namen als Van Driel van namen die verwijzen naar een landschapselement met een lidwoord, zoals Van der Plas of Van de Berg.

Dit soort namen zonder lidwoord na 'van' is in heel Nederland te vinden en vormt samen met de vormen mét lidwoord ('van der', 'van den', 'van de') de grootste categorie van Nederlandse achternamen: naar schatting draagt een aanzienlijk deel van alle Nederlanders een achternaam die is opgebouwd uit een voorzetsel plus een plaats- of landschapsnaam.

Naast Van Driel komen ook de kortere vorm Driel zonder tussenvoegsel voor, en incidenteel oudere spellingen met een dubbele medeklinker, zoals Van Driell. Zulke kleine verschillen ontstonden doordat namen eeuwenlang mondeling werden doorgegeven en pas bij de invoering van de burgerlijke stand definitief op papier kwamen te staan, waarbij de precieze spelling van plaats tot plaats en klerk tot klerk kon verschillen.

Zoals bij vrijwel alle Nederlandse achternamen gold ook voor Van Driel dat de naam als herkomstaanduiding vaak al generaties in gebruik was voordat hij wettelijk werd vastgelegd. Pas met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812 werden inwoners van Nederland verplicht zich bij de burgerlijke stand te melden en een vaste, erfelijke achternaam te registreren, waarmee een bestaande herkomstaanduiding als 'van Driel' de officiële familienaam werd. Op dit moment dragen ruim 6.000 mensen in Nederland de achternaam Van Driel.