Van der Plas

De achternaam Van der Plas is een toponiem en verwijst naar een 'plas': een poel, klein meer, of een laaggelegen, waterrijk stuk land waar zich blijvend water verzamelde. In grote delen van Nederland, met zijn vele veengebieden, polders en rivierlopen, waren zulke plassen een herkenbaar en veelvoorkomend landschapselement. Wie in de buurt van zo'n plas woonde, kon in de volksmond worden aangeduid als 'die van der plas', en die aanduiding is voor sommige families uiteindelijk de vaste achternaam geworden.

Het tussenvoegsel 'van der' drukt hier, net als bij veel andere Nederlandse toponymische achternamen, een herkomst uit: 'der' is de vrouwelijke verbuigingsvorm van het lidwoord die hoort bij 'de plas'. Deze combinatie van 'van' met een verbogen lidwoord is een van de meest voorkomende constructies in de Nederlandse achternamenschat en komt behalve bij Van der Plas ook voor bij namen als Van der Berg, Van der Meer en Van der Werf, telkens gevormd rond een landschappelijk kenmerk.

Dat zoveel Nederlandse achternamen zijn gebouwd rond woorden voor water, zoals plas, meer, beek en sloot, hangt nauw samen met het waterrijke karakter van grote delen van het land. Waar in heuvelachtige streken bergen en hellingen vaak als oriëntatiepunt dienden, was het in het lage, natte Nederland veel gebruikelijker om een plek te herkennen aan een poel, een plas of een waterloop in de buurt.

In het zuiden van het taalgebied, met name in Vlaanderen, komt een samengetrokken vorm van dit soort namen voor waarbij 'van der' is samengevloeid tot 'ver-', zoals in Verplas of Verplassen. Dat is dezelfde naam, alleen in een uitspraak- en spellingsvariant die kenmerkend is voor het Zuid-Nederlandse en Vlaamse taalgebied, waar dit soort samentrekkingen van voorzetsel en lidwoord veel gebruikelijker zijn dan in het noorden.

Ook binnen Nederland zelf bestaan kleine schrijfwijzevarianten, zoals het los- of aaneengeschreven Vander Plas, en de kortere vorm Plas zonder tussenvoegsel. Deze verschillen ontstonden doordat de spelling van namen bij de invoering van de burgerlijke stand nog niet overal was gestandaardiseerd, en klerken de naam vaak opschreven zoals ze die hoorden uitspreken, wat van familie tot familie tot net iets andere vastgelegde vormen kon leiden.

Zoals bij vrijwel alle Nederlandse achternamen gold ook voor Van der Plas dat de naam als herkomstaanduiding vaak al generaties in gebruik was voordat hij wettelijk werd vastgelegd. Pas met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812 werden inwoners van Nederland verplicht zich bij de burgerlijke stand te melden en een vaste, erfelijke achternaam te registreren. Wat daarvoor een losse aanduiding van woonplek was, werd toen de officiële familienaam die van generatie op generatie werd doorgegeven, en tegenwoordig wonen de naamdragers, ongeacht welke plas ooit de aanleiding vormde, door het hele land verspreid. Op dit moment dragen ruim 6.050 mensen in Nederland de achternaam Van der Plas.