Vermeulen

De achternaam Vermeulen is een samentrekking van 'van der Meulen', waarbij 'meulen' de zuidelijke, Vlaamse en Brabantse dialectvorm is van het woord 'molen'. De naam betekent dus 'wonend bij de molen' of 'afkomstig van de molen'. Een molen was in het vroegmoderne Nederland een essentiële en zeer zichtbare voorziening: hij maalde graan tot meel, bemaalde poldergebieden om ze droog te houden, of dreef andere ambachtelijke processen aan, en stond vaak op een prominente, van verre zichtbare plek in het landschap.

Er bestonden daarbij grote verschillen tussen windmolens, die vooral in het vlakke, winderige westen en noorden van het land werden gebouwd, en watermolens, die op stromend water dreven en meer in het zuiden en oosten voorkwamen — in beide gevallen was de molen een centraal punt waar boeren uit de omgeving hun graan lieten malen.

Vermeulen is daarmee een toponiem: een achternaam die verwijst naar een woonplaats of een herkenbaar punt in het landschap, in dit geval de molen. De samentrekking van 'van der' tot 'ver-' is een klankverschijnsel dat bij meer Nederlandse en met name Zuid-Nederlandse toponiemen voorkomt, zoals ook te zien is bij Vermeer (van 'van der Meer') of Verlinden (van 'van der Linden'). Deze verkorte vorm ontstond doordat het voorzetsel en het lidwoord in snelle, dagelijkse spraak aan elkaar vast gingen klinken en zo uiteindelijk als één woord werden geschreven.

Van Vermeulen bestaan verschillende verwante schrijfwijzen. De volledige vorm Van der Meulen, zonder samentrekking, komt evengoed voor, vooral in noordelijker streken, terwijl de vorm met molen in plaats van meulen, Vermolen of Van der Molen, de noordelijker klinkervariant weerspiegelt. Ook Meulemans en Molenaar, dat weer een directe beroepsnaam is voor de molenaar zelf in plaats van een woonplaatsaanduiding, delen dezelfde kern maar zijn strikt genomen andere naamtypen, aangezien de een een woonplaats en de ander een beroep beschrijft. Deze spreiding in schrijfwijzen laat goed zien hoe uitspraak per streek verschilde voordat namen definitief werden vastgelegd.

De officiële, erfelijke vastlegging van Vermeulen gebeurde grotendeels tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen alle inwoners van Nederland voor het eerst wettelijk verplicht werden zich bij de burgerlijke stand in te schrijven met een vaste achternaam. Voor families die al generaties lang bekendstonden als 'die van de meulen', bevestigde dit vooral een herkomstaanduiding die in de praktijk vaak al veel ouder was, ook al was de band met een specifieke molen op dat moment misschien allang vervaagd.

Met 20.110 naamdragers behoort Vermeulen tot de grotere Nederlandse achternamen. Dat aantal past bij het wijdverbreide karakter van molens in het Nederlandse landschap: vrijwel elke streek had er wel een, waardoor de naam op veel verschillende plekken onafhankelijk van elkaar kon ontstaan bij families die toevallig in de buurt van een molen woonden.