Arts

De achternaam Arts gaat terug op de voornaam Aert, een in de middeleeuwen gangbare verkorting van de langere Germaanse naam Arnout of Arnold, opgebouwd uit de elementen 'arn' (adelaar) en 'wald' (heerser). Dergelijke verkortingen van lange Germaanse voornamen waren heel gewoon: in het dagelijks taalgebruik sprak men elkaar aan met een kortere, vertrouwde vorm, en die roepnaam kon vervolgens de basis worden voor een familienaam.

Arts is daarmee een patroniem: de naam geeft aan dat de eerste drager een zoon van iemand met de voornaam Aert was. De slot-s is een verkorte genitiefvorm, vergelijkbaar met -sen of -zoon, en drukte oorspronkelijk een bezitsrelatie uit. Opvallend is dat de naam Arts in het moderne Nederlands toevallig samenvalt met het woord arts, dat geneesheer betekent; dat is echter een klankgelijkenis die pas achteraf is ontstaan en geen aanwijzing dat de naam oorspronkelijk als beroepsnaam voor een dokter is ontstaan.

Van de stam Aert zijn in Nederland meerdere verwante achternamen afgeleid: naast Arts komen Aerts en Aarts voor, met dezelfde patronymische betekenis maar een andere klinkerspelling, en ook Arntz en Arentsen, die teruggaan op de volledige vorm Arnout of Arnold in plaats van de verkorte Aert. Deze spreiding aan vormen ontstond doordat spelling vóór de negentiende eeuw niet landelijk was vastgelegd en de roepnaam Aert in verschillende streken net iets anders werd uitgesproken en genoteerd.

De voornaam Arnout was in de middeleeuwen door de Lage Landen wijdverspreid en werd, net als veel andere lange Germaanse namen, in de spreektaal fors ingekort. Aert is daarbij een van de meest voorkomende verkortingen, naast varianten als Aernt en Arend, die op hun beurt weer tot andere achternamen hebben geleid, zoals Arendsen. Deze verscheidenheid aan verkortingen van dezelfde oorspronkelijke naam is typerend voor de Nederlandse patroniemen, waarin lokale spreektaal een grotere rol speelde dan een uniforme, landelijke schrijfwijze.

Zoals vrijwel alle Nederlandse achternamen werd ook Arts pas wettelijk vastgelegd tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen inwoners van Nederland voor het eerst verplicht werden om bij de burgerlijke stand een vaste, erfelijke achternaam te registreren. De naam bestond in de volksmond echter vaak al veel eerder als aanduiding voor een familie die afstamde van iemand die Aert heette, lang voordat die aanduiding een officiële, blijvende status kreeg.

Op dit moment dragen bijna 7.000 mensen in Nederland de achternaam Arts. Samen met de nauw verwante vormen Aerts en Aarts vormt de naam een goed voorbeeld van hoe eenzelfde middeleeuwse voornaam via lichte klankverschuivingen tot verschillende, inmiddels zelfstandige achternamen kon uitgroeien. Dat de betekenis van een achternaam soms haaks staat op de eerste indruk die het woordbeeld oproept, is bij Arts een goed voorbeeld van hoe voorzichtig je moet zijn met te snelle, voor de hand liggende verklaringen in de naamkunde.