Faber

De achternaam Faber is een beroepsnaam, maar dan in een Latijnse vorm: faber is het Latijnse woord voor smid, iemand die met metaal werkte, gereedschap, hoefijzers of wapens smeedde. Terwijl de meeste Nederlandse beroepsnamen rechtstreeks uit het Nederlands komen, zoals Smit of Smid, koos men in bepaalde kringen bewust voor de Latijnse vertaling van het beroep.

Deze latinisering hangt samen met een gewoonte die vooral in de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw voorkwam: geleerden, predikanten en andere geletterde beroepsgroepen lieten hun achternaam, of soms een beroepsaanduiding van een voorouder, vertalen naar het Latijn, de taal van de wetenschap en de kerk in die tijd. Zo ontstonden naast Faber ook andere gelatiniseerde beroepsnamen, zoals Sartorius voor kleermaker en Mercator voor koopman. Faber is daarmee weliswaar een beroepsnaam, maar wel een met een geleerde, literaire achtergrond in plaats van een rechtstreeks volkse oorsprong.

Spellingsvarianten van deze naam zijn er relatief weinig, juist omdat het om een vaste Latijnse vorm gaat, maar wel komen verwante vormen voor, zoals Fabritius, eveneens afgeleid van hetzelfde Latijnse woord, en de Nederlandstalige tegenhangers Smit, Smid en Smits, die naar hetzelfde beroep verwijzen maar taalkundig een geheel andere oorsprong hebben. Faber komt daarnaast ook buiten Nederland voor, onder meer in Duitsland en Scandinavië, waar de Latijnse geleerdentraditie eveneens gangbaar was.

De smid was in de middeleeuwse en vroegmoderne samenleving een onmisbaar ambachtsman: hij maakte en repareerde gereedschap, besloeg paarden en produceerde allerlei ijzeren voorwerpen voor het dagelijks gebruik, van deurbeslag tot ploegscharen. Dat maakte de smid tot een van de meest zichtbare en aanzienlijke vaklieden in een dorp, en verklaart waarom afgeleide beroepsnamen als Smit, Smid en de Latijnse variant Faber tot op de dag van vandaag tot de meest voorkomende Nederlandse achternamen behoren.

Zoals vrijwel alle Nederlandse achternamen werd Faber pas wettelijk vastgelegd tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen inwoners van Nederland voor het eerst verplicht werden om bij de burgerlijke stand een vaste, erfelijke achternaam te registreren. Voor families die de naam Faber al voerden, ging het daarbij om de formele bevestiging van een naam die als geleerdennaam soms al eeuwen eerder in gebruik was genomen.

Op dit moment dragen bijna 7.000 mensen in Nederland de achternaam Faber. Als gelatiniseerde beroepsnaam neemt Faber een bijzondere plaats in binnen het Nederlandse namenbestand: de naam verwijst naar hetzelfde ambacht als het veelvoorkomende Smit, maar dan via de geleerde omweg van het Latijn, wat iets vertelt over de sociale laag waarin de naam ooit is ontstaan. Terwijl de meeste beroepsnamen rechtstreeks uit het gewone spraakgebruik voortkwamen, herinnert een naam als Faber eraan dat ook taal en onderwijs een rol speelden in de manier waarop achternamen honderden jaren geleden tot stand kwamen. Dat naast Faber ook het gewone Smit in Nederland veel voorkomt, laat zien dat beide namen, ondanks hun verschillende taalkundige herkomst, naar precies hetzelfde beroep verwijzen.