Franken

De achternaam Franken heeft een dubbele mogelijke oorsprong, wat bij Nederlandse achternamen vaker voorkomt. Enerzijds kan de naam een patroniem zijn, afgeleid van de voornaam Frank, een korte Germaanse naam die zelf teruggaat op de stamnaam van de Franken en die eeuwenlang als gewone doopnaam in gebruik bleef. Anderzijds kan Franken ook een etnische of geografische aanduiding zijn geweest voor iemand die afkomstig was uit het Frankische gebied of tot de Frankische stam werd gerekend, in een tijd waarin herkomst een gangbare manier was om iemand aan te duiden.

In het eerste geval gaat het om een patroniem, waarbij de -en-uitgang de betekenis 'zoon van' of 'behorend tot de familie van' Frank uitdrukt, vergelijkbaar met andere patroniemen op -en zoals Hermsen of Willemsen. In het tweede geval gaat het om een bijnaam-achtige, etnisch-geografische naam, die iemand aanduidde naar zijn afkomst, net zoals namen als Duitsman of Brabander dat deden. Beide verklaringen zijn taalkundig plausibel en sluiten elkaar niet uit; welke van de twee voor een specifieke familie gold, is zonder verder onderzoek meestal niet met zekerheid vast te stellen.

Spellingsvarianten van deze naam zijn onder meer Franke zonder slot-n, Vranken met een v in plaats van een f (een klankwisseling die in het zuidelijke taalgebied vaker voorkomt), en de van de volledige voornaam afgeleide vorm Frankena. Deze verschillen ontstonden doordat namen vóór de invoering van een vaste spelling telkens werden opgeschreven zoals ze klonken, wat in verschillende regio's tot net iets andere schrijfwijzen van in wezen dezelfde naam leidde.

De Franken waren een Germaanse stam die in de vroege middeleeuwen een groot rijk vestigde over grote delen van West-Europa, en die naam leeft nog altijd voort in de naam van Frankrijk en in de Duitse regio Franken. Een familienaam die naar deze stam verwijst, kan dus in theorie heel oud zijn, ontstaan in een tijd waarin stamverbanden nog een belangrijke manier waren om mensen te groeperen en te onderscheiden, al is het onmogelijk om zonder verder bronnenonderzoek vast te stellen of een specifieke familie de naam aan deze etnische herkomst dankt of aan de kortere voornaam Frank.

Zoals vrijwel alle Nederlandse achternamen werd ook Franken pas wettelijk vastgelegd tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen inwoners van Nederland voor het eerst verplicht werden zich bij de burgerlijke stand te melden met een vaste, erfelijke achternaam. De naam zelf, of die nu als patroniem of als herkomstaanduiding ontstond, was in de volksmond vaak al veel ouder dan deze officiële registratie.

Op dit moment dragen ruim 7.000 mensen in Nederland de achternaam Franken. De naam illustreert mooi hoe complex de herkomst van een Nederlandse achternaam kan zijn: waar sommige namen eenduidig als beroepsnaam, patroniem of toponiem te classificeren zijn, laat Franken zien dat verschillende naamkundige verklaringen soms naast elkaar blijven bestaan.