Teunissen

De achternaam Teunissen is gevormd uit de voornaam Teunis, een in Nederland al eeuwenlang gangbare verkorting van Antonius, ontleend aan de heilige Antonius, wiens verering in de middeleeuwen wijdverbreid was. Doopnamen die aan populaire heiligen waren ontleend, behoorden lange tijd tot de meest gebruikte voornamen, en Teunis groeide in de volksmond uit tot een zelfstandige, veelgebruikte roepnaam naast de officiëlere vorm Anthonie. Dat er zoveel varianten naast elkaar bestaan, laat zien hoe wijdverbreid en populair de heiligennaam Antonius destijds was.

Teunissen is een patroniem: de naam duidt aan dat de eerste drager een zoon van iemand met de voornaam Teunis was. Het achtervoegsel -sen, een samentrekking van 'zoon', werd aan de voornaam van de vader toegevoegd om de zoon aan te duiden, een gebruikelijke manier van naamgeving in de tijd voordat vaste achternamen bestonden. Na enkele generaties raakte deze aanduiding losgezongen van haar letterlijke betekenis en werd ze een familienaam die onveranderd van generatie op generatie werd doorgegeven.

Van de voornaam Teunis zijn in Nederland veel verwante achternamen afgeleid: naast Teunissen komen bijvoorbeeld Teunisse, Teunesse en Tonnissen voor, en via de volledige vorm Antonius ook Antonissen. Deze variatie ontstond doordat de spelling van namen vóór de negentiende eeuw niet was vastgelegd en per streek en per klerk kon verschillen, terwijl bovendien de roepnaam Teunis zelf op meerdere manieren werd verkort en uitgesproken.

Naast Teunis als roepnaam bleef ook de volledige vorm Anthonie in gebruik, vooral in de wat deftiger, kerkelijke omgangstaal, terwijl de kortere vorm Teunis in het dagelijkse spraakgebruik van boeren en ambachtslieden de overhand kreeg. Dat onderscheid tussen een officiële doopnaam en een informele roepnaam is typerend voor de manier waarop voornamen in de vroegmoderne tijd functioneerden, en verklaart ook waarom sommige patroniemen, zoals Teunissen, zijn gebaseerd op de volkse roepnaam, terwijl andere families in dezelfde periode een patroniem overhielden dat wel de officiële doopnaam volgde, zoals Antonissen.

Ook Teunissen werd, zoals vrijwel alle Nederlandse achternamen, pas officieel en blijvend vastgelegd tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812. Onder de Franse bezetter werden inwoners van Nederland toen voor het eerst verplicht om zich bij de burgerlijke stand in te schrijven met een vaste, erfelijke achternaam. Patroniemen zoals Teunissen bestonden echter vaak al veel eerder als informele aanduiding voor een familie, soms al generaties voordat de wet er een officiële status aan gaf.

Op dit moment dragen ruim 7.000 mensen in Nederland de achternaam Teunissen. De naam behoort daarmee tot de grote groep patroniemen die zijn afgeleid van een middeleeuwse heiligennaam, een categorie die door de wijdverbreide verering van heiligen als Antonius tot een van de talrijkste in het Nederlandse taalgebied is uitgegroeid. Samen met verwante namen als Antonissen en Teunisse vormt Teunissen zo een goed voorbeeld van hoe één en dezelfde heiligennaam via de volksmond tot een hele reeks van achternamen kon uitgroeien.