Blok

Het woord "blok" duidt van oudsher op een min of meer vierkant, massief stuk hout, steen of ander materiaal, maar werd ook gebruikt voor een aaneengesloten, afgebakend stuk landbouwgrond. Beide betekenissen liggen aan de basis van de achternaam Blok, en welke van de twee bij een individuele familie de doorslag heeft gegeven, is meestal niet meer met zekerheid vast te stellen. Deze dubbelzinnigheid is typerend voor een groot deel van de korte Nederlandse achternamen die uit een alledaags woord zijn ontstaan, waarbij verschillende, even aannemelijke verklaringen naast elkaar kunnen bestaan.

Blok wordt doorgaans gerekend tot de bijnamen: de meest voor de hand liggende verklaring is dat de naam oorspronkelijk sloeg op een fors, gedrongen postuur, vergelijkbaar met de uitdrukking "gebouwd als een blok". Zulke lichamelijke bijnamen waren in de tijd vóór vaste achternamen een gangbare manier om mensen van elkaar te onderscheiden. Daarnaast is een toponymische lezing goed denkbaar: wie woonde bij of werkte op een stuk land dat plaatselijk bekendstond als "het Blok" — een term die in de landbouw werd gebruikt voor een compact, afgebakend perceel — kon die aanduiding als achternaam meekrijgen. Beide verklaringen passen bij het karakter van korte, alledaagse Nederlandse achternamen, die vaak meerdere aannemelijke ontstaansgeschiedenissen hebben. Ook een aanduiding voor iemand die bij een blok huizen woonde, een aaneengesloten rij bebouwing, wordt in de naamkunde als mogelijke verklaring genoemd.

Van Blok bestaan enkele afgeleide en verwante vormen. De achternaam Blokker, met het achtervoegsel -er dat een beroep of herkomst aanduidt, verwijst mogelijk naar iemand die met blokken werkte, bijvoorbeeld als maker van houten blokken of onderdelen. Ook de vorm met lidwoord, De Blok, komt voor en onderstreept de oorspronkelijke functie van de naam als bijnaam of als aanduiding voor een specifiek stuk land ("de" Blok). Deze varianten laten zien hoe uit één kernwoord, afhankelijk van familie en streek, verschillende maar verwante achternamen konden ontstaan.

Als bijnaam of landschapsaanduiding bestond "Blok" vermoedelijk al lang voordat de naam een wettelijk vastgelegde, erfelijke achternaam werd. Die vastlegging vond plaats tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen alle inwoners van Nederland voor het eerst verplicht werden zich met een vaste achternaam te laten inschrijven bij de burgerlijke stand. Voor veel Blok-families betekende dit vooral de officiële bevestiging van een naam of bijnaam die in de praktijk al generaties lang werd gebruikt, ongeacht welke van de twee mogelijke verklaringen voor die specifieke familie opging.

Vandaag de dag heten bijna 7.600 mensen in Nederland Blok. Het korte, alledaagse woord waarop de naam is gebaseerd, kon op talloze plaatsen in het land onafhankelijk van elkaar als bijnaam of landschapsaanduiding ontstaan, wat verklaart waarom de huidige dragers van de naam zelden van één gemeenschappelijke voorouder afstammen.