Buijs

De kern van de naam Buijs is het woord 'buis', dat in het Middelnederlands een kort, nauwsluitend bovenkledingstuk aanduidde dat mannen over hun hemd droegen, vergelijkbaar met een soort wambuis of jak. Zo'n kledingstuk was in de late middeleeuwen en de vroegmoderne tijd heel gewoon, maar de manier waarop iemand het droeg, de kleur, de stof of de snit kon opvallend genoeg zijn om als bijnaam te blijven hangen, vooral wanneer die eigenschap iemand duidelijk onderscheidde van dorps- of buurtgenoten met dezelfde voornaam.

Buijs behoort daarom tot de categorie bijnamen: achternamen die zijn ontstaan uit een opvallend kenmerk van een persoon, in dit geval vermoedelijk gekoppeld aan kleding. Het is ook mogelijk dat de naam oorspronkelijk verwees naar iemand die dergelijke kledingstukken maakte of verhandelde, waarmee de naam dicht tegen een beroepsnaam aan zou liggen; in de praktijk lopen bijnamen en beroepsnamen in de Nederlandse naamkunde regelmatig in elkaar over, omdat een opvallend kledingstuk net zo goed op het beroep als op de persoonlijke smaak van de drager kon wijzen.

Van Buijs bestaan meerdere schrijfwijzen die alle op dezelfde klank teruggaan. Naast Buijs komen de vormen Buis en Buys voor, waarbij de ij en de y door de eeuwen heen door elkaar werden gebruikt, iets wat bij veel Nederlandse namen met een lange ei/ij-klank gebeurde, zoals ook te zien is bij Bruijn en Bruyn. Ook de verdere uitbreiding wisselt soms, met varianten als Buijsen of Buyzen die met een achtervoegsel zijn uitgebreid en oorspronkelijk mogelijk als patroniem van Buijs zijn ontstaan.

De naam Buijs werd, zoals alle Nederlandse achternamen, pas definitief en wettelijk vastgelegd tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen de burgerlijke stand werd ingevoerd en iedereen zich verplicht met een vaste achternaam moest laten registreren. Als bijnaam voor een persoon met een herkenbaar kledingstuk bestond de aanduiding echter vermoedelijk al veel eerder, in de tijd dat mensen elkaar nog vooral bij voornaam en een onderscheidend kenmerk aanspraken, lang voordat een achternaam wettelijk verplicht en erfelijk was.

Bijnamen als Buijs ontstonden vaak spontaan, in de dagelijkse omgang tussen buren en dorpsgenoten, en juist doordat ze zo dicht bij het dagelijks leven van gewone mensen stonden, zijn ze een waardevolle bron voor wie meer wil weten over hoe vroegere generaties naar elkaar keken en elkaar aanspraken, lang voordat er sprake was van officiële documenten of registers. Anders dan een patroniem of een toponiem zegt een bijnaam vaak meer over hoe iemand door zijn omgeving werd gezien dan over zijn afkomst of beroep, wat deze categorie namen tot een bijzonder persoonlijke en levendige groep binnen de Nederlandse naamkunde maakt.

Op dit moment dragen ruim 6.800 mensen in Nederland de achternaam Buijs, met de nauw verwante spellingen Buis en Buys als bekende varianten.