Maas

De achternaam Maas kent vermoedelijk twee mogelijke oorsprongen, die beide een rol kunnen hebben gespeeld bij het ontstaan van de naam. Aan de ene kant kan de naam verwijzen naar de rivier de Maas, een van de grote rivieren die door Nederland en België stromen; in dat geval is Maas een toponiem, gegeven aan iemand die aan of nabij deze rivier woonde of vandaan kwam. Aan de andere kant wordt Maas in de Nederlandse naamkunde ook beschouwd als een verkorte, ingekorte vorm van de voornaam Thomas, die in de spreektaal via 'Tomas' en 'Maes' kon worden samengetrokken tot Maas. Dit soort verkorting van een populaire doopnaam tot een kort, gemakkelijk uit te spreken roepnaampje kwam in de middeleeuwse spreektaal vaker voor en leidde bij meerdere namen tot een vergelijkbare inkorting.

In het eerste geval is Maas dus een toponiem, een naam ontleend aan een geografisch kenmerk; in het tweede geval is het een patroniem, ontstaan uit de doopnaam van de vader. Beide naamtypen waren in de periode vóór de invoering van vaste achternamen bijzonder gangbaar: een toponiem gaf houvast over iemands herkomst, terwijl een patroniem duidelijk maakte wie iemands vader was. Welke van de twee verklaringen voor een specifieke familie met de naam Maas geldt, valt zonder verder onderzoek naar de eigen stamboom niet met zekerheid vast te stellen.

Van deze naam bestaan verschillende varianten. Naast Maas komen samenstellingen zoals Van der Maas en Van Maas voor, die duidelijk teruggaan op de rivier, en de vorm Maes, met een oudere ae-spelling voor de lange aa-klank. Ook Maessen en Maassen, met een toegevoegd patroniemachtig achtervoegsel, worden weleens als verwante familienamen beschouwd, wat de mogelijke herkomst uit de voornaam Thomas ondersteunt. Deze combinatie van een korte, op zichzelf staande naam met verscheidene langere afgeleide vormen is typerend voor namen die zowel als losstaand woord als als basis voor een patroniem hebben gefunctioneerd.

Ongeacht de precieze herkomst gold ook voor de naam Maas dat hij als aanduiding al veel ouder was dan de wettelijke registratie ervan. Pas met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812 werden alle inwoners van Nederland verplicht om voor het eerst een vaste, erfelijke achternaam te laten vastleggen bij de burgerlijke stand. Namen die daarvoor al als bijnaam, toponiem of patroniem in gebruik waren, kregen toen pas een blijvende officiële status, waarbij lang niet altijd meer valt te achterhalen welke van de twee mogelijke verklaringen destijds werkelijk aan de naam ten grondslag lag.

Op dit moment dragen ruim 15.500 mensen in Nederland de achternaam Maas. De combinatie van een grote rivier als geografisch aanknopingspunt en een populaire voornaam als Thomas als mogelijke bron van het patroniem maakt aannemelijk waarom de naam zich, via twee onafhankelijke ontstaanswegen, tot een van de talrijkere Nederlandse achternamen heeft kunnen ontwikkelen.