Nijenhuis

De naam Nijenhuis is opgebouwd uit twee elementen: 'nijen', een verbogen vorm van het oude bijvoeglijk naamwoord 'nij' (nieuw), en 'huis', dat in deze context niet zomaar een woning aanduidt maar vaak specifiek een boerderij of erf. Samen betekent de naam dus 'bij het nieuwe huis' of 'van de nieuwe boerderij'. Dit soort naamgeving was gebruikelijk wanneer een boerderij opnieuw werd opgebouwd, bijvoorbeeld na afbraak of brand, of wanneer een zoon een nieuw erf stichtte naast het ouderlijk huis; de nieuwe locatie kreeg dan de aanduiding 'het nije huus', die vervolgens als naam aan de bewoners bleef kleven. Op deze manier ontstonden in één en dezelfde streek soms meerdere, onafhankelijk van elkaar gestichte erven met vrijwel dezelfde naam, simpelweg omdat 'het nieuwe huis' overal opnieuw kon worden gebouwd.

Nijenhuis is daarmee een duidelijk voorbeeld van een toponiem: een achternaam die verwijst naar een specifieke woonplek of boerderijnaam, in plaats van naar een beroep of een vaderlijke voornaam. Dit type erfnaam was bijzonder gebruikelijk in het oosten van Nederland, waar het gebruikelijk was dat boerderijen een eigen naam droegen die vervolgens overging op de bewonersfamilie, ongeacht wat hun oorspronkelijke achternaam was. De vorm 'nijen' in plaats van het moderne 'nieuwe' is een taalkundig kenmerk van het Nedersaksisch, de streektaal van onder meer Overijssel, Twente, de Achterhoek en delen van Drenthe en Groningen, waarin oude verbogen vormen van bijvoeglijke naamwoorden bewaard bleven in samenstellingen als deze.

Van deze naam bestaan diverse spellingsvarianten. Naast Nijenhuis komen ook Nijhuis (een samengetrokken vorm zonder de tussen-n), Niehuis, Nyenhuis en Nienhuis voor; deze laatste vorm laat zien hoe de doffe ij-klank soms als ie werd genoteerd. Ook Ten Nijenhuis, met het Nedersaksische 'ten' voor 'aan/bij', is een verwante vorm die dezelfde herkomst deelt, net als Nijenhuys, waarin de y in plaats van de ij-schrijfwijze wordt gebruikt. Deze veelheid aan schrijfwijzen is typerend voor erfnamen uit het Nedersaksische gebied, waar de vastlegging in 1811-1812 door lokale ambtenaren nogal eens tot net iets andere noteringen van dezelfde klank leidde.

Ook Nijenhuis werd, zoals vrijwel alle Nederlandse achternamen, pas als vaste en wettelijk verplichte familienaam vastgelegd tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812. De erfnaam zelf, gekoppeld aan een specifieke boerderij, bestond in veel gevallen al veel eerder, soms al eeuwen, als de gangbare aanduiding voor het gezin dat er woonde, onafhankelijk van hun doopnaam. Bij de invoering van de verplichte burgerlijke stand kozen zulke families er vaak voor om simpelweg de naam van hun erf als officiële achternaam te laten registreren. Tegenwoordig draagt ruim 5.110 mensen in Nederland de achternaam Nijenhuis, een naam die nog altijd duidelijk laat horen uit welk deel van het land ze afkomstig is en die door haar erfgebonden oorsprong nauw verweven blijft met de agrarische geschiedenis van Oost-Nederland.