Kooijman

Het woord 'kooi' verwees in deze naam niet naar een gewone dierenkooi, maar specifiek naar de eendenkooi: een afgeschermd stelsel van water, vangpijpen en bosschages waarmee wilde eenden op grote schaal werden gevangen voor de handel. Het beheren van zo'n eendenkooi was een vakkundig en geheimzinnig ambacht, waarbij de kooiker met afgerichte lokeenden en een goed getrainde hond de wilde vogels de vangpijpen in lokte. Wie dit beroep uitoefende, werd in de volksmond de 'kooiman' genoemd, en die beroepsaanduiding is uiteindelijk als achternaam blijven hangen. De kooiker woonde doorgaans op of vlak bij het terrein van de eendenkooi, in een kooikershuisje, en hield de vangtechniek en de ligging van zijn kooi vaak angstvallig geheim voor buitenstaanders, wat het beroep binnen de gemeenschap een bijzondere status gaf.

Daarmee is Kooijman een beroepsnaam, opgebouwd uit het zelfstandig naamwoord 'kooi' en het achtervoegsel '-man', dat in tal van Nederlandse achternamen wordt gebruikt om te verwijzen naar de uitoefenaar van een functie of het beheer van een plek. Dezelfde constructie zie je terug in namen als Visman (visser) en Bosman (boswachter of bosbewoner). Het ambacht van kooiker was overigens niet overal even wijdverbreid: het kwam vooral voor in gebieden met veel moeras, ven en laagveen, waar de omstandigheden geschikt waren om een eendenkooi aan te leggen, wat verklaart waarom deze specifieke beroepsnaam relatief vaak voorkomt vergeleken met sommige andere, zeldzamere ambachtsnamen.

De naam kent een aantal veelvoorkomende schrijfwijzen. Naast Kooijman, met de ij-schrijfwijze, bestaat de gelijkwaardige vorm Kooiman met een enkele i, en beide zijn naamkundig identiek: het verschil is een gevolg van de manier waarop de doffe ij-klank in verschillende regio's en door verschillende ambtenaren bij de vastlegging van de naam werd genoteerd. Ook varianten als Kooijmans en Kooimans, met een toegevoegde -s, komen voor en wijzen op een extra patronymische laag ('zoon van de kooiman'). Losstaand komt ook de kortere vorm Kooij of Kooi voor, zonder het beroepsmatige achtervoegsel, en die vorm kan zowel naar het beroep als naar de woonplek bij een kooi verwijzen, afhankelijk van de precieze familiegeschiedenis.

Zoals vrijwel alle Nederlandse achternamen werd ook Kooijman pas als vaste, wettelijk erkende familienaam vastgelegd tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen de bevolking van Nederland voor het eerst verplicht werd zich met een erfelijke achternaam te laten registreren bij de burgerlijke stand. Het beroep van kooiker, en de bijbehorende aanduiding 'kooiman', bestond op dat moment vaak al generaties lang, aangezien eendenkooien in delen van Nederland al sinds de late middeleeuwen in gebruik waren. Tegenwoordig draagt ruim 5.110 mensen in Nederland de achternaam Kooijman, een naam die nog altijd direct herinnert aan een specialistisch, inmiddels grotendeels verdwenen ambacht dat eeuwenlang een vaste plaats had in het Nederlandse polderlandschap en dat tot op de dag van vandaag terug te vinden is in bewaard gebleven eendenkooien.