Scholten

Het woord schout duidde in de Middeleeuwen een lokale bestuurs- en rechtsfunctionaris aan, te vergelijken met een dorpsrechter, opzichter of vertegenwoordiger van de landheer. In het oosten van Nederland en delen van Duitsland werd voor diezelfde functie de Nedersaksische vorm scholte of schulte gebruikt, een dialectvariant van hetzelfde woord.

Scholten wordt gerekend tot de beroeps- en functienamen. Het achtervoegsel -en aan het eind is een oudere genitief- of meervoudsvorm en gaf oorspronkelijk een afstammings- of toebehorenrelatie aan, ongeveer 'van de scholte' of 'bij de scholte horend'. Wie deze naam droeg, was dus mogelijk zelf scholte, familie van een scholte, of woonde op een boerderij die van oudsher aan het scholtenambt verbonden was.

De functie van schout of scholte hield doorgaans het handhaven van orde, het innen van heffingen en het voorzitten van de lokale rechtspraak in, namens een hogere heer of het plaatselijke gerecht. Dit was een positie met aanzien binnen de gemeenschap, wat verklaart waarom de bijbehorende naam zich makkelijk als familienaam kon vestigen.

Er bestaan verschillende varianten van deze naam. Naast Scholten komen Scholte en Scholtens voor, met net iets andere uitgangen, en de vorm Schulte, die de Nedersaksische en Duitse spelling van dezelfde functie weerspiegelt. Ook de rechtstreeks van schout afgeleide namen Schout en Schouten bestaan als aparte achternamen, met dezelfde onderliggende betekenis maar een andere klankvorm.

Het bestuurlijke landschap van de Middeleeuwen kende naast de schout of scholte ook andere functionarissen, zoals schepenen die samen met hem recht spraken, maar de schout of scholte was doorgaans degene die de heer of de overheid rechtstreeks vertegenwoordigde en toezicht hield op de naleving van regels. Dat de naam Scholten in het oosten van het taalgebied de overhand kreeg boven de westelijke vorm Schout of Schouten, hangt samen met het feit dat het Nedersaksische dialect daar de gangbare spreektaal was, waarin scholte in plaats van schout werd gebruikt. Sommige scholtenfamilies bleven het ambt generaties lang binnen dezelfde boerderij of erf vervullen, waardoor naam, functie en woonplaats in de volksmond sterk met elkaar verweven raakten. Die verwevenheid van ambt, erf en familie maakte een functienaam als Scholten tot een van de meest herkenbare erfelijke aanduidingen binnen de gemeenschap, nog voordat er sprake was van een wettelijk verplichte achternaam, en verklaart waarom deze functienaam zich zo natuurlijk liet vastleggen als familienaam toen dat verplicht werd.

Functienamen als Scholten ontstonden doordat mensen al eeuwenlang werden aangeduid naar het ambt dat zij of hun voorouders bekleedden, lang voordat er sprake was van een verplichte, vaste achternaam. Tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812 moesten alle inwoners van Nederland zich voor het eerst inschrijven bij de burgerlijke stand met een erfelijke familienaam, en veel families met een band met het scholtenambt lieten die naam toen definitief vastleggen. Vandaag draagt ruim 12.700 mensen in Nederland de achternaam Scholten.