Van der Wal

Het woord wal duidt van oudsher een opgeworpen aarden verhoging aan: een dijk, een oever, een kade of een verdedigingswerk rond een stad. Nederland, met zijn strijd tegen het water en zijn versterkte steden, kende talloze van dit soort wallen, waardoor 'wal' een veelgebruikt herkenningspunt was om iemands woonplaats te beschrijven.

Van der Wal is daarom een toponiem: de naam geeft aan waar iemand vandaan kwam of woonde, in dit geval bij een wal. Het tussenvoegsel van der betekent letterlijk 'van de', waarbij der de oudere, verbogen vorm van het lidwoord is die specifiek bij vrouwelijke of bepaalde zelfstandige naamwoorden hoorde. Wal is in het Nederlands van oudsher een vrouwelijk woord, wat verklaart waarom hier van der wordt gebruikt in plaats van van den.

Toponiemen als dit ontstonden doordat mensen die net buiten een dorpskern woonden, of aan de rand bij een dijk of stadswal, in de volksmond eenvoudigweg 'die van de wal' werden genoemd. Zodra een familie een aantal generaties op dezelfde plek woonde, werd zo'n beschrijving een vaste bijnaam en uiteindelijk een erfelijke achternaam.

Er bestaan verschillende varianten van deze naam, afhankelijk van het gebruikte tussenvoegsel: naast Van der Wal komen Van de Wal en het kortere Van Wal voor. In Vlaanderen is de vorm Van der Walle gebruikelijk, met een extra -e aan het eind, een spellingspatroon dat in het Zuid-Nederlands vaker voorkomt. Deze varianten gaan terug op dezelfde kernbetekenis, maar verschillen in de precieze vorm van het tussenvoegsel en de manier waarop het grondwoord werd uitgesproken.

Het Nederlandse systeem van tussenvoegsels, met vormen als van, de, der, den, van der en van den, is internationaal gezien vrij bijzonder: het geeft in de achternaam zelf nog een stukje grammaticale informatie mee over het geslacht of getal van het grondwoord waarnaar wordt verwezen. Bij Van der Wal wijst der op een vrouwelijk zelfstandig naamwoord in het enkelvoud, terwijl bij een woord als brink juist den zou horen omdat dat woord mannelijk is. Deze subtiele grammaticale regel, die teruggaat op het Middelnederlands, is in de moderne omgangstaal grotendeels verdwenen, maar bleef in duizenden achternamen bewaard. Voor de burgerlijke stand van 1811-1812 gold het tussenvoegsel niet als een apart te wijzigen onderdeel: het werd samen met het grondwoord vastgelegd zoals de familie op dat moment werd aangesproken, waardoor kleine regionale of persoonlijke verschillen in het gebruik van van, van de of van der voor altijd in de officiële naam bewaard bleven.

Toponiemen zoals Van der Wal bestonden al als beschrijvende aanduiding lang voordat een vaste achternaam wettelijk verplicht was. Pas tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812 moesten alle inwoners van Nederland zich melden bij de burgerlijke stand met een erfelijke familienaam, en veel families die al generaties bij een wal woonden, lieten die herkenbare aanduiding toen definitief vastleggen. Vandaag draagt ruim 13.900 mensen in Nederland de achternaam Van der Wal.