Willemsen

Willem is een Germaanse naam, opgebouwd uit de elementen "wil" (wil, vastberadenheid) en "helm" (bescherming, helm). De naam werd door de eeuwen heen een van de meest gebruikte jongensnamen in de Lage Landen, mede dankzij vorsten en graven die deze naam droegen en die de populariteit ervan verder aanwakkerden. Een voornaam die zo wijdverspreid was, leverde vanzelfsprekend ook een groot aantal achternamen op die er rechtstreeks uit zijn voortgekomen.

Willemsen is een patroniem: de naam geeft aan wiens zoon iemand oorspronkelijk was. Het achtervoegsel -sen betekent letterlijk "zoon van" en werd gebruikt om iemand te onderscheiden van andere dorpsgenoten die dezelfde voornaam droegen. Omdat Willem in bijna elke streek van Nederland een gangbare naam was, behoort Willemsen tot een van de grotere patroniemgroepen van het land, met veel gelijkende familienamen die onafhankelijk van elkaar zijn ontstaan.

Door de eeuwen heen zijn er meerdere schrijfwijzen van dit patroniem ontstaan. Naast Willemsen komen Willems en Willemse voor, kortere vormen zonder de -n aan het eind, en de oudere spelling Willemsz, waarin de z in plaats van een s staat, een gangbare notatie in vroegere archiefstukken. Ook Willemsens, met een extra -s, is als variant terug te vinden.

Patroniemen als Willemsen deden eeuwenlang dienst als vaste, informele aanduiding binnen een familie, ver voordat er een wettelijke verplichting bestond om een blijvende achternaam te voeren. Die verplichting kwam er met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen alle inwoners van Nederland zich bij de burgerlijke stand moesten melden om een vaste familienaam te laten registreren. Een naam die voorheen bij elke generatie in principe kon veranderen, werd op dat moment bevroren en zonder verdere aanpassing doorgegeven aan het nageslacht, ook wanneer de eigen vader inmiddels een andere voornaam droeg dan Willem. Juist doordat Willem in zoveel families terugkeerde als voornaam, ontstonden er in verschillende streken onafhankelijk van elkaar families met de naam Willemsen, zonder dat zij noodzakelijk aan elkaar verwant zijn. Tegenwoordig heet ruim 11.200 mensen in Nederland Willemsen.

Patroniemen als Willemsen zijn voor genealogisch onderzoek soms lastiger dan een toponiem, juist omdat de naam op zichzelf niets zegt over de plaats van herkomst van een familie: overal waar de voornaam Willem gangbaar was, kon een gelijkluidend patroniem ontstaan. Dat verklaart waarom Willemsen, net als vergelijkbare namen op -sen, in vrijwel elke provincie van het land wordt aangetroffen, ontstaan uit talloze, van elkaar onafhankelijke gezinnen met een vader die Willem heette, zonder dat er tussen deze gezinnen enige familieband hoefde te bestaan, iets wat voor vrijwel alle patroniemen op basis van een populaire voornaam geldt, of het nu gaat om Willemsen, Gerritsen of vergelijkbare namen op -sen. Wie de eigen familiegeschiedenis onderzoekt, kan dus niet zomaar aannemen dat alle dragers van de naam Willemsen van dezelfde stamvader afstammen.