Baars

Over de herkomst van de achternaam Baars bestaan binnen de Nederlandse naamkunde twee gangbare verklaringen, en het is voor een individuele familie meestal niet meer met zekerheid vast te stellen welke van de twee van toepassing is. De eerste verklaring ziet Baars als een verbogen vorm van het woord 'baas', met een toegevoegde -s die oorspronkelijk een bezitsvorm aangaf, ongeveer zoals Jan tot Jans of Jansen kan worden. In die lezing betekende de naam zoiets als 'die van de baas' of 'zoon van de baas', vergelijkbaar met hoe elders in het land bijnamen op -s werden gevormd vanuit een kenmerk van de vader.

De tweede, en minstens zo gangbare, verklaring brengt de naam in verband met de vis baars, een in Nederland algemeen voorkomende zoetwatervis. Het geven van bijnamen naar dieren was in de tijd voordat er vaste achternamen bestonden heel gewoon: denk aan namen als Vos, Haas, Beer of Kraan. Zo'n bijnaam kon ontstaan doordat iemand visser was, baars verkocht op de markt, of om een andere, nu niet meer te achterhalen reden met de vis werd geassocieerd, bijvoorbeeld door een uiterlijk kenmerk of een gewoonte.

Beide verklaringen plaatsen Baars in de categorie bijnamen: namen die niet naar een geboorteplaats of een specifiek ambacht verwijzen, maar naar een kenmerk, associatie of relatie van de drager. Dat dezelfde korte naam op meerdere manieren kan zijn ontstaan, is geen uitzondering maar eerder regel bij dit soort compacte Nederlandse achternamen: hoe korter en algemener het onderliggende woord, hoe groter de kans dat de naam in verschillende families onafhankelijk van elkaar en om verschillende redenen is ontstaan.

Dit soort dubbelzinnigheid is overigens geen probleem voor de status van de naam als bijnaam: of de oorsprong nu bij het woord 'baas' of bij de vis lag, in beide gevallen ging het om een informele, in de dagelijkse omgang ontstane aanduiding, en niet om een vooraf bedachte of officieel toegekende naam. Dat onderscheidt bijnamen principieel van patroniemen en beroepsnamen, waarbij de herkomst van de naam meestal eenduidiger is vast te stellen.

Wat spelling betreft ligt Baars dicht bij de achternaam Baas, waarmee het via de eerste verklaring rechtstreeks samenhangt, en verder komen kleine schrijfwijze-varianten voor zoals Baar en Baarse. Ook de dubbele a in 'Baars', die de lange aa-klank weergeeft, is een vaste spellingskeuze die al vroeg is vastgelegd en sindsdien niet meer is veranderd, in tegenstelling tot sommige andere Nederlandse achternamen waarbij klinkers in de loop der tijd wel zijn gaan verschuiven.

Zoals bij vrijwel alle Nederlandse achternamen was ook Baars vermoedelijk al generaties lang in gebruik als aanspreeknaam voordat de naam wettelijk werd vastgelegd. Pas met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812 werden inwoners van Nederland verplicht zich bij de burgerlijke stand te melden en een vaste, erfelijke achternaam te registreren. Vanaf dat moment werd de bestaande bijnaam, ongeacht of die nu van 'baas' of van de vis afkomstig was, de officiële familienaam. Op dit moment dragen ruim 6.200 mensen in Nederland de achternaam Baars.