Van Essen

De achternaam Van Essen is een toponiem en verwijst naar 'essen', van oorsprong de hoger gelegen, vruchtbare akkercomplexen die rond dorpen lagen, vooral in het oosten van Nederland en het aangrenzende Duitse grensgebied. Zo'n es of esch werd eeuwenlang gemeenschappelijk bewerkt en bemest door de boeren van een dorp, en wie op of bij zo'n akkercomplex woonde of daarvandaan afkomstig was, kon de aanduiding 'van de essen' meekrijgen. Het woord 'es' in deze betekenis staat los van de gelijknamige boomsoort en gaat terug op een oud woord voor bouwland.

Daarnaast bestaan er in Nederland en België meerdere plaatsen die Essen heten, en het is heel goed mogelijk dat een deel van de families met deze achternaam vernoemd is naar zo'n dorp of gehucht, in plaats van naar het landschapselement zelf. Dat is een patroon dat bij veel toponymische achternamen voorkomt: dezelfde naam kan zowel verwijzen naar een algemeen landschapskenmerk als naar een specifieke plaats die naar dat kenmerk is vernoemd, en zonder verder onderzoek naar de individuele familie valt vaak niet meer te achterhalen welke van de twee voor een bepaalde tak gold.

Van Essen is daarmee een typisch voorbeeld van een naam die aangeeft waar iemand vandaan kwam, in tegenstelling tot een beroepsnaam of een patroniem. Het tussenvoegsel 'van' drukt letterlijk herkomst uit: 'afkomstig van (de) Essen'. Dat maakt de naam onderdeel van een grote groep Nederlandse achternamen die is opgebouwd uit 'van' plus een plaats- of landschapsnaam, een van de meest voorkomende naamvormingspatronen in het hele land.

Toponymische namen als Van Essen verschillen daarmee wezenlijk van beroepsnamen en patroniemen: ze zeggen niets over wat een voorouder deed of van wie hij afstamde, maar uitsluitend over de plek waarmee hij ooit werd geassocieerd. Juist doordat verhuizingen vroeger minder vaak voorkwamen dan tegenwoordig, was zo'n herkomstaanduiding destijds een opvallend en bruikbaar onderscheidend kenmerk binnen een nieuwe woonomgeving.

In de loop van de tijd zijn er verschillende schrijfwijzen van vergelijkbare namen ontstaan. Naast Van Essen komen onder meer Essen, Essenberg en, in meer zuidelijke, Brabantse spellingen, vormen als Van Essche of Essche voor, waarin de -n aan het einde is weggevallen of vervangen door een andere uitgang. Dergelijke kleine klank- en spellingverschillen ontstonden doordat namen eeuwenlang mondeling werden doorgegeven en pas laat, en niet overal op dezelfde manier, schriftelijk werden vastgelegd.

Zoals bij vrijwel alle Nederlandse achternamen gold ook voor Van Essen dat de naam als beschrijvende aanduiding vaak al veel ouder was dan de officiële registratie. Pas met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812 werden inwoners van Nederland verplicht zich bij de burgerlijke stand te melden en een vaste, erfelijke achternaam vast te leggen. Een bestaande aanduiding als 'van Essen' werd op dat moment de definitieve familienaam, die sindsdien ongewijzigd van generatie op generatie is doorgegeven. Tegenwoordig dragen ruim 6.250 mensen in Nederland de achternaam Van Essen.