Gerrits

Gerrits is gevormd op de voornaam Gerrit, van oorsprong een verkorting van Gerard of Gerhard. Deze Oudgermaanse naam is opgebouwd uit de bestanddelen "ger", dat "speer" betekent, en "hard", dat "sterk" of "hard" betekent — samen te vertalen als "sterk met de speer" of "speerheld". Gerrit behoorde eeuwenlang tot de meest gebruikte jongensnamen in de Lage Landen, wat direct terug te zien is in het grote aantal Nederlandse achternamen dat er rechtstreeks van is afgeleid. Weinig andere voornamen hebben zoveel verschillende achternamen voortgebracht als Gerrit, wat de wijdverbreide populariteit van deze naam door de eeuwen heen onderstreept.

Gerrits is een patroniem, gevormd met het achtervoegsel -s dat oorspronkelijk een bezitsvorm uitdrukte: Gerrits betekent "van Gerrit" of "zoon van Gerrit". Dit soort namen ontstond in een tijd waarin de meeste mensen geen vaste achternaam hadden en in plaats daarvan werden aangeduid met hun voornaam gevolgd door de voornaam van hun vader. Zo'n patroniem verschoof in principe elke generatie mee — de zoon van een Gerrits kon zelf weer een heel andere achternaam krijgen op basis van zíjn vaders voornaam — totdat de naam op enig moment werd bevroren tot een vaste, erfelijke familienaam.

Van de voornaam Gerrit bestaan opvallend veel achternaamsvarianten. Naast Gerrits komt de vorm Gerritsen voor, met het in het oosten en noorden van het land gangbare achtervoegsel -sen, dat dezelfde betekenis heeft als -s. In het zuidwesten is de vorm Gerritse gebruikelijk, met de daar kenmerkende -se-uitgang. Ook de volle vorm Gerards en de verkorte voornaamsvariant Geerts, afgeleid van de nog kortere voornaamsvorm Geert, behoren tot dezelfde naamfamilie. In Friesland komt daarnaast de vorm Gerritsma voor, met het Friese achtervoegsel -sma, dat van oorsprong eveneens "zoon van" of "afkomstig van" uitdrukte, op dezelfde manier als -sen dat elders in het land doet.

De aanduiding "Gerrits" als zoon-van-Gerrit werd vermoedelijk al eeuwenlang mondeling en in oudere schriftelijke bronnen gebruikt, lang voordat er sprake was van een wettelijk verplichte achternaam. Die verplichting kwam er pas met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen alle inwoners van Nederland zich voor het eerst moesten inschrijven bij de burgerlijke stand met een vaste achternaam die voortaan van generatie op generatie zou worden doorgegeven. Voor veel Gerrits-families betekende dit dat het patroniem dat de familie al gebruikte, op dat moment definitief werd vastgelegd.

Vandaag de dag telt Nederland ruim 7.800 mensen met de achternaam Gerrits. Dat aanzienlijke aantal is typerend voor patroniemen die zijn gebaseerd op een voornaam die eeuwenlang tot de populairste van het land behoorde: omdat overal in Nederland onafhankelijk van elkaar vaders Gerrit heetten, ontstond de achternaam Gerrits vermoedelijk vele malen opnieuw, bij evenzoveel niet-verwante families die verder part noch deel aan elkaar hebben, maar toevallig wel dezelfde achternaam dragen.