Gerritsen

Gerrit is een Nederlandse verkorting van de oudere Germaanse naam Gerhard, opgebouwd uit de elementen "ger" (speer) en "hard" (sterk, dapper). Zo'n samengestelde krijgersnaam was in de middeleeuwen erg gangbaar, en de kortere vorm Gerrit werd door de eeuwen heen een van de populairste jongensnamen van het Nederlandse taalgebied. Een voornaam die zo veel werd gebruikt, leverde vanzelfsprekend ook een groot aantal achternamen op die er rechtstreeks van zijn afgeleid, verspreid over vrijwel elke regio van het land.

Gerritsen is een patroniem: een achternaam die aangeeft wiens zoon iemand oorspronkelijk was. Het achtervoegsel -sen is, net als -s en -se, een gangbare Nederlandse manier om zo'n vader-zoonrelatie in een naam vast te leggen en betekent letterlijk "zoon van". Dit soort namen ontstond in gemeenschappen waar meerdere mannen dezelfde voornaam droegen, zodat een extra kenmerk nodig was om ze uit elkaar te houden; de naam van de vader was daarvoor de meest voor de hand liggende keuze.

Omdat Gerrit in vrijwel elke streek van Nederland een gangbare naam was, zijn er door de eeuwen heen meerdere schrijfwijzen van het patroniem ontstaan. Naast Gerritsen komen Gerritzen, met een z in plaats van een s, en de kortere vorm Gerrits voor. Ook Geerts en Gerards zijn verwant, ontstaan uit iets andere klankvarianten van dezelfde onderliggende naam Gerhard. Al deze schrijfwijzen ontstonden onafhankelijk van elkaar in verschillende families en streken, telkens uit hetzelfde grondpatroon van voornaam plus patronymisch achtervoegsel.

Patroniemen als Gerritsen deden vaak al generaties lang dienst als vaste aanduiding binnen een familie, nog voordat er sprake was van een officieel geregistreerde achternaam. Die officiële registratie kwam er pas met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen alle inwoners van Nederland verplicht werden een vaste familienaam vast te laten leggen bij de burgerlijke stand. Een naam die voorheen bij elke generatie in theorie kon veranderen — de zoon van Gerritsen kon zelf weer een andere patroniem krijgen — werd op dat moment bevroren en onveranderlijk doorgegeven, ook al droeg de eigen vader inmiddels misschien een heel andere voornaam dan Gerrit. Tegenwoordig heet ruim 11.500 mensen in Nederland Gerritsen.

Omdat Gerrit in bijna elke uithoek van het land als voornaam voorkwam, ontstond de familienaam Gerritsen hoogstwaarschijnlijk niet uit één stamvader, maar op talloze plekken tegelijk en volledig los van elkaar. Twee families met de achternaam Gerritsen hoeven daardoor geen enkele verwantschap te delen; ze hebben alleen gemeen dat ergens in hun voorgeschiedenis een vader Gerrit heette wiens naam bij de invoering van de wettelijke achternaam als familienaam werd vastgelegd, ongeacht of die vader zelf ooit van die keuze op de hoogte is geweest, en ongeacht wat zijn eigen vader weer voor voornaam droeg, en ongeacht hoeveel andere Gerritsen-families elders in het land op datzelfde moment hun naam lieten vastleggen.