Klein

"Klein" is een van de eenvoudigste en meest doorzichtige Nederlandse achternamen: het is simpelweg het bijvoeglijk naamwoord "klein", dat al eeuwen ongewijzigd "gering van omvang" of "gering van lengte" betekent. Daarnaast kon het woord vroeger ook worden gebruikt in de betekenis "jong" of "jongste", zoals nog te herkennen is in samenstellingen waarin "klein" niet op lengte maar op leeftijd of anciënniteit slaat.

Als achternaam behoort Klein tot de bijnamen: namen die ontstonden uit een opvallend of onderscheidend kenmerk van de eerste drager, in dit geval een kleine gestalte of een jongere leeftijd. Dit soort bijnamen ontstond vaak juist om mensen uit elkaar te houden binnen een kleine gemeenschap waar veel mannen dezelfde voornaam droegen: naast "de grote Jan" liep dan "de kleine Jan" rond, en die laatste bijnaam kon uiteindelijk als vaste achternaam beklijven. Ook binnen één familie kon "klein" dienen om de jongste van twee gelijknamige generatiegenoten aan te duiden, zoals in samengestelde namen als Kleinjan of Kleinhans, waarin "klein" wordt gecombineerd met een voornaam om de jongere naamdrager van de oudere te onderscheiden. Dergelijke contrasterende bijnamen kwamen vaker voor in Nederland: net als Klein tegenover Groot ontstonden ook paren als Lang tegenover Kort, telkens bedoeld om twee dorpsgenoten of familieleden met dezelfde voornaam uit elkaar te houden.

Klein kent een aantal herkenbare schrijfwijzen die alle op dezelfde uitspraak teruggaan. Naast de kale vorm Klein komt de variant Kleijn veel voor, met de in het Nederlands gebruikelijke wisseling tussen "ei" en "ij" die bij talloze achternamen is opgetreden doordat beide klanken hetzelfde klinken maar door verschillende schrijvers of ambtenaren anders werden genoteerd. Ook de oudere spelling Kleyn, met een y, duikt in historische bronnen op, net als de vorm Cleijn met een c in plaats van een k, een schrijfwijze die aansluit bij een oudere Nederlandse spellingsconventie. Sommige families voegen het lidwoord toe en schrijven De Klein of De Kleijn, waarbij het lidwoord de oorspronkelijke functie van de bijnaam ("de kleine") extra onderstreept.

Zoals bij vrijwel elke achternaam die uit een bijnaam is voortgekomen, werd de naam Klein waarschijnlijk al generaties lang als aanspreeknaam gebruikt voordat hij een officiële, wettelijk vastgelegde achternaam werd. Die vastlegging vond plaats tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen alle inwoners van Nederland voor het eerst verplicht werden om zich met een vaste achternaam te laten inschrijven bij de burgerlijke stand. Voor veel families betekende dit geen nieuwe naam, maar de officiële registratie van een bijnaam die al lang in de buurt of familie gangbaar was.

Met ruim 7.900 naamdragers behoort Klein tot de grotere Nederlandse achternamen, en dat past bij het karakter van de naam: een kort, alledaags woord dat overal in het land onafhankelijk van elkaar als bijnaam kan zijn ontstaan, waardoor de huidige dragers van Klein zelden van elkaar afstammen maar wel dezelfde eenvoudige logica in hun naam delen — een voorouder die ooit als "de kleine" bekendstond. Dat zulke uiteenlopende, niet-verwante families toch dezelfde achternaam dragen, is typerend voor bijnamen die zijn gebaseerd op een alledaags, overal bruikbaar kenmerk.