Rutten

De achternaam Rutten gaat terug op de voornaam Rut, een verkorte vorm die in de middeleeuwen gangbaar was voor namen als Rutger, Robrecht of Rudolf. Dit soort verkortingen van lange Germaanse voornamen kwam veel voor: mensen spraken elkaar in het dagelijks leven aan met een kortere, vertrouwelijke vorm van hun doopnaam, en die roepnaam werd vervolgens de basis voor een familienaam.

Rutten is daarmee een patroniem: een naam die oorspronkelijk aangaf wiens zoon iemand was. Het achtervoegsel -en functioneerde hier als een verbogen vorm die 'van Rut' of 'zoon van Rut' uitdrukte, vergelijkbaar met hoe in het Nederlands lange tijd bezitsvormen op -en werden gevormd. Patroniemen als deze ontstonden doordat de voornaam van de vader in de tweede of derde generatie als vaste achternaam bleef hangen, ook nadat de zoon zelf allang een andere voornaam had.

Van de stam Rut zijn meerdere achternamen afgeleid, met kleine onderlinge verschillen in spelling en uitgang. Naast Rutten komen bijvoorbeeld Rutte, Ruttens en varianten met een tussenklank voor; ook Rutgers en Rutgersen behoren tot dezelfde naamfamilie, omdat zij teruggaan op de volledige vorm Rutger in plaats van de verkorte Rut. Dergelijke variatie ontstond doordat schrijfwijzen van namen vóór de negentiende eeuw niet vastlagen: ambtenaren, pastoors en klerken schreven namen op zoals ze ze hoorden, en zo ontstonden door de eeuwen heen verschillende spellingen van in oorsprong dezelfde naam.

In de tijd vóór vaste achternamen bestonden er vaak zogenoemde dynamische patroniemen: een zoon van Rut heette dan bijvoorbeeld Jan Rutszoon, terwijl diens eigen zoon weer een heel andere, op zijn eigen vader gebaseerde toevoeging kreeg. Dat een patroniem als Rutten uiteindelijk generatie na generatie hetzelfde bleef en zo tot een vaste, overerfbare achternaam werd, was dan ook een geleidelijke ontwikkeling, die door de wetgeving van 1811 definitief werd bezegeld. De onderliggende naam Rutger is zelf weer opgebouwd uit de Germaanse elementen 'hrod' (roem) en 'ger' (speer), een strijdlustige naamcombinatie die typerend is voor de vroegmiddeleeuwse Germaanse naamgeving, waarin voornamen vaak uit twee betekenisvolle delen werden samengesteld.

Zoals de meeste Nederlandse achternamen werd ook Rutten pas wettelijk vastgelegd tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812. Onder Franse bezetting werden inwoners van Nederland toen voor het eerst verplicht om zich bij de burgerlijke stand te melden en een vaste achternaam te laten registreren. Voor veel families betekende dit geen nieuwe naam, maar simpelweg de officiële vastlegging van een aanspreeknaam die al generaties lang in gebruik was: de naam Rutten bestond in de volksmond vrijwel zeker al veel eerder dan 1811, als aanduiding voor een familie die afstamde van iemand die Rut heette.

Tegenwoordig telt Nederland ruim 7.400 mensen met de achternaam Rutten, wat de naam tot een van de bekendere patroniemen in het Nederlandse taalgebied maakt. Patroniemen als Rutten zijn typisch voor het zuidoosten van het taalgebied, waar dit type naamvorming door de eeuwen heen bijzonder productief is geweest, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Friesland, waar andere achtervoegsels zoals -stra en -sma de boventoon voeren.