Damen

Aan de achternaam Damen liggen twee verschillende, allebei goed gedocumenteerde woorden ten grondslag, en welke van de twee voor een specifieke familie de juiste is, valt zonder verder onderzoek niet met zekerheid vast te stellen. Enerzijds kan de naam teruggaan op "Dam", een korte vorm van de voornaam Adam, die van oorsprong Hebreeuws is en meestal wordt vertaald als "mens" of "aarde". Anderzijds kan de naam rechtstreeks verwijzen naar het alledaagse woord "dam", de aanduiding voor een waterkering — een woord dat in heel Nederland terugkeert in plaats- en straatnamen, met de Dam in Amsterdam als bekendste voorbeeld. Deze dubbele mogelijkheid is niet ongewoon: verschillende Nederlandse achternamen kunnen zowel uit een voornaam als uit een landschapswoord met een vergelijkbare klank zijn ontstaan, zonder dat daar met terugwerkende kracht nog een eenduidig antwoord op te geven is.

Bij de eerste lezing is Damen een patroniem, gevormd met het achtervoegsel -en, dat vooral in het oosten en noordoosten van Nederland gebruikelijk was als bezitsvorm: Damen betekent dan "van Dam" of "zoon van Dam", op dezelfde manier als Otten "zoon van Otte" betekent. Bij de tweede lezing is Damen een toponiem: een aanduiding voor iemand die woonde bij, of werkte aan, een dam in een waterloop of polder — een niet ongewone situatie in een land waar het beheer van water eeuwenlang een centrale rol speelde in het dagelijks leven. Beide verklaringen passen goed bij het patroon waarin korte Nederlandse achternamen vaak op meer dan één manier kunnen zijn ontstaan.

Van deze naam bestaan enkele nauw verwante vormen. De kale vorm Dam, zonder het achtervoegsel -en, komt zelfstandig als achternaam voor en kan dezelfde twee herkomsten hebben. Ook Van Dam is in Nederland een veelvoorkomende achternaam; deze vorm is duidelijker toponymisch, omdat het voorzetsel "van" een herkomst of ligging aanduidt ("bij de dam") in plaats van een afstamming. Damen, Dam en Van Dam zijn dus verwante maar niet noodzakelijk identieke namen, ontstaan uit hetzelfde kernwoord langs verschillende naamkundige paden.

Of de aanduiding nu als patroniem of als toponiem ontstond, in beide gevallen werd de naam vermoedelijk al lang gebruikt binnen families en dorpen voordat er sprake was van een wettelijk verplichte, erfelijke achternaam. Die verplichting kwam er met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen alle inwoners van Nederland zich voor het eerst moesten laten registreren bij de burgerlijke stand met een vaste achternaam. Voor Damen-families betekende dit de officiële vastlegging van een naam die daarvoor al als aanspreek- of herkenningsnaam diende.

Vandaag de dag heten ruim 7.400 mensen in Nederland Damen. Doordat zowel de voornaam Dam als het woord "dam" door het hele land voorkwamen, is de achternaam vermoedelijk op meerdere, onafhankelijke plaatsen ontstaan, bij families met uiteenlopende, niet met elkaar verbonden achtergronden.