Van Dalen

Van Dalen behoort tot de Nederlandse achternamen die zijn afgeleid van een landschapskenmerk: het woord "dal" duidt op een laagte in het landschap, een plek tussen hogere gronden in, vaak vochtiger en lager gelegen dan de omgeving. De meervoudsvorm "dalen" in de achternaam kan wijzen op een gebied met meerdere laagtes, of eenvoudigweg op de gebruikelijke manier waarop dit soort landschapsnamen destijds werd verbogen in combinatie met het voorzetsel "van".

Net als bij Van der Steen en Van den Bos elders in deze reeks gaat het bij Van Dalen om een woonplek-aanduiding op basis van een algemeen landschapswoord, in plaats van een specifieke, met eigen naam aangeduide plaats. Toch is het ook mogelijk dat de naam teruggaat op een van de Nederlandse plaatsen die "Dalen" heten, waarbij de naam dan als een herkomstnaam in engere zin moet worden opgevat, vergelijkbaar met Van Rossum. Beide verklaringen, landschapskenmerk of specifieke plaatsnaam, zijn voor toponiemen op "dalen" gangbaar, en zonder verder onderzoek naar een individuele familie is niet vast te stellen welke van de twee van toepassing is.

De meervoudsvorm in namen als Van Dalen sluit aan bij een breder patroon in de Nederlandse toponymie, waarbij ook plaatsnamen zelf vaak een meervoudsvorm hebben. Achternamen die naar zulke meervoudige plaats- of landschapsnamen verwijzen, zoals Van Dalen naast bijvoorbeeld Van Bergen of Van Beers, vormen een herkenbare subgroep binnen de toponiemen, te onderscheiden van namen die naar een enkelvoudige plaatsnaam verwijzen zoals Van Rossum.

In beide gevallen blijft het naamtype hetzelfde: een toponiem, dat een voorouder identificeert via zijn woonplek of herkomst, en niet via zijn beroep of de naam van zijn vader. Dat onderscheid met patroniemen en beroepsnamen is precies waarom naamkundigen toponiemen als een aparte, herkenbare hoofdcategorie behandelen binnen het geheel van Nederlandse achternamen.

In spelling is Van Dalen een tamelijk stabiele naam, maar er bestaan verwante vormen als Van Daalen met een verdubbelde a, wat de lange aa-klank weergeeft zoals die in de Nederlandse spelling vaker met "aa" in plaats van enkele "a" wordt geschreven. Deze klinkerverdubbeling is in de negentiende eeuw preciezer vastgelegd dan daarvoor, wat verklaart waarom binnen één en dezelfde familie soms zowel de korte als de lange schrijfwijze in oude akten opduikt.

Zoals bij vrijwel alle Nederlandse toponiemen bestond "van Dalen" als informele aanduiding vermoedelijk al eeuwenlang voordat de naam een wettelijk vastgelegde, erfelijke achternaam werd. Tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812 werden alle inwoners van Nederland verplicht om zich met een vaste achternaam bij de burgerlijke stand te laten registreren, en families die al bekendstonden als "die van Dalen", legden die naam toen simpelweg definitief vast. Tegenwoordig telt het CBS-familienamenbestand ruim 5.800 mensen met de achternaam Van Dalen, wat de naam tot een van de talrijke Nederlandse landschapstoponiemen maakt, naast de verwante schrijfwijze Van Daalen.