Hartman

Hartman wijkt af van veel andere Nederlandse achternamen doordat de naam niet is ontstaan uit een beroep, plaatsnaam of eigentijdse bijnaam, maar rechtstreeks teruggaat op een oude Germaanse voornaam. Deze voornaam is opgebouwd uit twee elementen die in de Germaanse naamgeving vaker voorkwamen: "hard", in de betekenis van "sterk, dapper, standvastig", en "man", eenvoudigweg "man". Samen vormden deze twee delen een naam die zoiets betekende als "sterke man" of "dappere man", een type samengestelde naam zoals er in het vroege Germaanse naamsysteem veel voorkwamen.

Toen deze voornaam in gebruik raakte als vaste achternaam, veranderde het karakter van de naam: van een persoonlijke, aan één individu gegeven naam werd het een erfelijke familienaam, die door de kinderen werd overgenomen ongeacht of zij zelf nog als "sterk" of "dapper" te boek stonden. Dat is een patroon dat bij veel oude Germaanse voornamen is opgetreden: de oorspronkelijke betekenis van de samenstelling raakte op de achtergrond, en de naam functioneerde voortaan puur als familie-identificatie.

Qua naamtype wordt Hartman daarom meestal gerekend tot de namen die zijn afgeleid van een persoonsnaam, met een bijnaam-achtig karakter vanwege de oorspronkelijke, beschrijvende betekenis van de samenstelling "hard" plus "man". Dat maakt de naam verwant aan patroniemen in de brede zin, ook al is er geen "-s" of "-sen" die expliciet "zoon van" aangeeft: de naam zelf wás oorspronkelijk de voornaam van de stamvader.

Het element "man" komt in de Nederlandse naamkunde in twee hoofdrollen voor: als tweede lid van een oude Germaanse voornaam, zoals bij Hartman, en als achtervoegsel dat aan een beroep of kenmerk werd toegevoegd, zoals in Bosman of Koopman. Beide toepassingen laten zien hoe productief "man" als naamvormend element in het Nederlands is geweest, ook al is de herkomst in elk geval net iets anders.

In spelling zijn van deze naam meerdere vormen bekend: naast Hartman ook Hartmann met een dubbele n, een schrijfwijze die ook in Nederland voorkomt, en Haartman met een verdubbelde a voor de lange klank. Deze variatie in medeklinker- en klinkerlengte is typisch voor oudere Germaanse namen, die vaak op verschillende manieren zijn verschreven voordat de spelling zich per familie stabiliseerde.

Zoals bij vrijwel alle Nederlandse achternamen bestond "Hartman" als voornaam en later als familienaam vermoedelijk al eeuwenlang voordat de naam een wettelijk vastgelegde, erfelijke achternaam werd. Tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812 moesten alle inwoners van Nederland zich met een vaste achternaam bij de burgerlijke stand laten inschrijven, en families die al generaties lang Hartman heetten, legden die naam toen simpelweg officieel vast. Tegenwoordig telt het CBS-familienamenbestand ruim 5.800 mensen met de achternaam Hartman, wat de naam tot een van de talrijke Nederlandse achternamen op basis van een oude Germaanse persoonsnaam maakt.