Van Es

Het woord es heeft in het Nederlands twee met elkaar samenhangende betekenissen die beide naamgevend kunnen hebben gewerkt. Ten eerste is es de naam van een loofboom, de essenboom, die vroeger veel voorkwam langs waterlopen en op vochtige gronden. Ten tweede duidde es, vooral in het oosten en noorden van Nederland, het hoger gelegen, vruchtbare bouwland rond een dorp of buurtschap aan, de zogeheten enk of es waarop generaties boeren gezamenlijk akkerbouw bedreven. Beide betekenissen maakten es tot een herkenbaar landschapskenmerk waarnaar een woonplek kon worden vernoemd.

Van Es is daarmee een toponiem: een herkomstnaam die aangeeft dat de eerste drager woonde bij een es, hetzij een markante essenboom, hetzij het gemeenschappelijke bouwland van een dorp. Het voorzetsel 'van' geeft, net als bij andere toponiemen, een afkomst of woonplaats aan, in tegenstelling tot een beroep of een vadersnaam. Doordat het woord es in meerdere streken van Nederland als plaatsaanduiding voorkwam, is de naam Van Es vermoedelijk op verschillende plekken onafhankelijk van elkaar ontstaan.

Naast Van Es komen ook de vormen Es, zonder tussenvoegsel, en Esch of Van Esch voor, waarbij de ch een oudere spelling van de slot-s of een verwante klankvorm weergeeft. Ook Essen en Van Essen, met een meervouds- of verbogen vorm van het grondwoord, zijn verwante maar zelfstandige achternamen die op dezelfde landschappelijke kern teruggaan. Deze spellingsvariatie is typisch voor toponiemen die al voor de spellingstandaardisatie regionaal in gebruik waren.

Zoals de meeste toponiemen bestond Van Es al lang als herkomstaanduiding voordat de naam wettelijk werd vastgelegd. Dat gebeurde met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen alle inwoners van Nederland verplicht werden zich bij de burgerlijke stand te registreren met een vaste, erfelijke achternaam. Families die al generaties bekendstonden als 'van de es', lieten die bestaande aanduiding op dat moment simpelweg officieel vastleggen.

Tegenwoordig dragen ruim 8.000 mensen in Nederland de achternaam Van Es. Daarmee is de naam een representatief voorbeeld van de groep Nederlandse toponiemen die zijn ontleend aan alledaagse landschapskenmerken zoals bomen, akkers en waterlopen, kenmerken die in een overwegend agrarische samenleving een voor de hand liggende bron van herkomstnamen vormden.

Het es- of enksysteem, waarbij dorpsbewoners gezamenlijk een groot, hoger gelegen akkercomplex bewerkten en bemestten met plaggen en mest, was eeuwenlang een kenmerkend onderdeel van de agrarische organisatie in de zandgebieden van Nederland. Wonen aan de rand van zo'n gezamenlijk bewerkt bouwland was in die dorpen een vanzelfsprekend oriëntatiepunt, wat verklaart waarom es als grondwoord in meerdere toponiemen en achternamen terugkeert. Deze agrarische oorsprong onderscheidt Van Es van waternamen zoals Van Rijn, ook al gaan beide terug op een concreet landschapskenmerk uit de directe woonomgeving van de eerste naamdrager.