Aarts

Aarts is gevormd op de voornaam Aart, een korte vorm van Arnold of Arnout. Deze Oudgermaanse naam is opgebouwd uit de bestanddelen "arn", dat "adelaar" betekent, en "wald", dat "heerschappij" of "macht" betekent — samen ongeveer te vertalen als "sterk als een adelaar" of "adelaarsmacht". Arnold en de kortere vorm Aart behoorden eeuwenlang tot de gangbare jongensnamen in de Lage Landen, wat verklaart waarom er meerdere Nederlandse achternamen op deze ene voornaam teruggaan. Namen die zijn opgebouwd uit "arn" (adelaar) behoorden tot een bredere groep Oudgermaanse namen waarin dieren als symbool van kracht en moed werden gebruikt, iets wat ook bij andere voornamen uit die tijd terugkomt.

Aarts is een patroniem, gevormd met het achtervoegsel -s dat een bezitsvorm uitdrukt: de naam betekent "van Aart" of "zoon van Aart". In de eeuwen voordat vaste, erfelijke achternamen gangbaar waren, werd iemand doorgaans aangeduid met zijn eigen voornaam gevolgd door de voornaam van zijn vader. Die aanduiding verschoof in principe elke generatie mee, totdat op een bepaald moment de op dat moment gebruikte vorm werd bevroren tot een blijvende familienaam die van ouder op kind werd doorgegeven.

Van de voornaam Aart bestaan meerdere verwante achternamen. De vorm Aartsen, met het achtervoegsel -sen dat vooral in het oosten en noorden van het land gebruikelijk is, heeft dezelfde betekenis als Aarts. Ook de oudere spelling Aerts, met "ae" in plaats van "aa", komt voor; dit is een schrijfwijze uit een tijd waarin de spelling van klinkers nog niet was gestandaardiseerd. Daarnaast bestaat de kortere vorm Arts, zonder de dubbele a, die eveneens als zelfstandige achternaam in gebruik is en teruggaat op dezelfde voornaam. Dat uit één voornaam zoveel verschillende achternaamsvormen konden ontstaan, komt doordat de vastlegging van namen pas laat en niet centraal geregeld gebeurde, waardoor lokale uitspraak en schrijfgewoonte de doorslag gaven.

De patroniemvorm Aarts werd vermoedelijk al lang vóór 1811 als aanspreeknaam binnen families gebruikt, maar een wettelijke verplichting om een vaste achternaam te voeren bestond in Nederland nog niet. Die verplichting werd ingevoerd met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen alle inwoners zich voor het eerst bij de burgerlijke stand moesten inschrijven met een achternaam die voortaan erfelijk zou zijn. Voor veel Aarts-families betekende dit de officiële registratie van een patroniem dat in de praktijk al generaties lang werd gebruikt, zonder dat er daarvoor een centraal register van bijhield wie welke naam precies droeg.

Vandaag de dag telt Nederland ruim 7.700 mensen met de achternaam Aarts. Doordat de voornaam Aart eeuwenlang op veel verschillende plaatsen in het land werd gegeven, is de achternaam vermoedelijk niet uit één familie ontstaan, maar onafhankelijk van elkaar bij talloze vaders die Aart heetten — een patroon dat typerend is voor patroniemen op basis van een populaire voornaam.