De Koning

De achternaam De Koning is nauw verwant aan de naam Koning, maar heeft er het bepaald lidwoord "de" aan toegevoegd. Die toevoeging versterkt het karakter van de naam als bijnaam: "de koning" wijst nadrukkelijker op een persoon die ergens dé koning van was, bijvoorbeeld de winnaar van een schutterswedstrijd, de aanvoerder van een gilde, of iemand die in een volksspel of optocht de rol van koning kreeg toebedeeld. Ook een ietwat spottende of juist waarderende bijnaam voor iemand met een statige, deftige verschijning wordt in de naamkunde als mogelijke oorsprong genoemd. In beide gevallen gaat het niet om een daadwerkelijke koninklijke afkomst, maar om een in de volksmond ontstane aanduiding die zich later tot vaste familienaam ontwikkelde.

De Koning behoort daarmee tot de categorie bijnamen, een van de vier hoofdgroepen waarin Nederlandse achternamen doorgaans worden ingedeeld, naast beroepsnamen, patroniemen en toponiemen. Bijnamen zijn vaak het lastigst eenduidig te verklaren, omdat de concrete aanleiding voor de naam meestal niet is vastgelegd en er dus meerdere aannemelijke verklaringen naast elkaar kunnen bestaan. Bij De Koning is dat niet anders: de naam kan in de ene familie zijn ontstaan uit een rol bij een volksfeest, en in een andere familie uit een heel andere, vergelijkbare associatie met koninklijke allure. Wat de verklaringen gemeen hebben, is dat de bijnaam altijd is toegekend door de omgeving en niet door de naamdrager zelf, wat verklaart waarom dit soort namen vaak een licht ironische of juist eerbetuigende ondertoon had.

Het gebruik van het lidwoord "de" voor een bijnaam is in het Nederlands vrij gebruikelijk en komt ook voor bij andere namen, zoals De Boer of De Groot. Het lidwoord benadrukt de eigenschap of rol als een soort bijnaam met een uitgesproken karakter: "hij is dé boer" of "hij is dé koning" van een bepaalde plek of gelegenheid. Naast De Koning komt als spellingsvariant ook Koning zonder lidwoord voor, en de oudere schrijfwijzen Koningh, Coninck en Konink, die de klank van het Middelnederlandse woord "coninc" dichter benaderen. Deze verschillen zijn vooral ontstaan doordat er voor 1811 geen uniforme spelling van familienamen bestond.

Net als de meeste bijnamen bestond De Koning vaak al als aanspreeknaam lang voordat hij een wettelijk verplichte achternaam werd. Die verplichting ontstond met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen alle inwoners van Nederland zich bij de burgerlijke stand moesten laten inschrijven met een vaste, erfelijke familienaam. Voor gezinnen die al generaties lang de bijnaam De Koning droegen, betekende dit vooral dat een bestaande naam voor het eerst officieel en onveranderlijk werd vastgelegd, inclusief het lidwoord dat er destijds bij hoorde.

Op dit moment heten ruim 10.600 mensen in Nederland De Koning. Dat de naam, net als de kale vorm Koning, in aanzienlijke aantallen voorkomt, wijst erop dat de onderliggende bijnaam op meerdere, onafhankelijke plekken in het land is ontstaan, telkens wanneer iemand door zijn omgeving met koninklijke allure of een koningsrol werd geassocieerd.