Koning

De achternaam Koning gaat terug op het woord "koning", maar duidt in de meeste gevallen niet op een daadwerkelijke koninklijke afkomst. In de Nederlandse naamkunde wordt de naam doorgaans gerekend tot de bijnamen: achternamen die zijn ontstaan uit een opvallende eigenschap, gewoonte of rol van de drager, en niet uit een beroep, een plaatsnaam of de voornaam van de vader. Een veelgenoemde verklaring is dat de naam ontstond als eretitel voor iemand die op een dorpsfeest, bij een schuttersgilde of bij een volksspel de rol of titel van "koning" kreeg toebedeeld, bijvoorbeeld als winnaar van een wedstrijd. Ook een bijnaam voor iemand met een deftige, statige of ietwat verwaande houding kan aan de basis van de naam hebben gestaan; dergelijke bijnamen werden vaak half schertsend gegeven en bleven daarna als familienaam hangen.

Bijnamen zoals Koning vormen een aparte categorie binnen de Nederlandse achternamen, naast beroepsnamen, patroniemen en toponiemen. Waar een beroepsnaam als Schipper of Bakker direct verwijst naar het werk van iemand, en een toponiem als Van Dongen naar een woonplaats, beschrijft een bijnaam een min of meer persoonlijke eigenschap of een rol die iemand in de gemeenschap had. Dat maakt bijnamen vaak lastiger eenduidig te herleiden dan andere naamtypes, omdat de precieze aanleiding voor de bijnaam meestal niet is overgeleverd en er dus meerdere verklaringen naast elkaar kunnen bestaan. Toch is de gemene deler in alle verklaringen dat de naam is toegekend vanwege een rol, houding of gebeurtenis binnen de eigen gemeenschap, en niet vanwege een feitelijke adellijke of koninklijke status.

Naast de kale vorm Koning komt in Nederland ook de met een lidwoord uitgebreide variant De Koning voor, evenals samenstellingen als Koningh, met een stomme h aan het eind, en Coninck of Konink, oudere spellingen die de klank van het Middelnederlandse woord "coninc" beter benaderen. Deze spellingsverschillen ontstonden doordat er voor 1811 geen uniforme, officiële spelling van achternamen bestond en klerken en pastoors namen vaak naar gehoor optekenden.

Zoals bij vrijwel alle Nederlandse achternamen die als aanspreeknaam ontstonden, bestond de naam Koning vaak al lang voordat hij een wettelijk verplichte, erfelijke achternaam werd. Die verplichting volgde uit de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen iedere inwoner van Nederland zich bij de burgerlijke stand moest inschrijven met een vaste familienaam. Voor families die al generaties lang met de bijnaam Koning werden aangeduid, betekende dit vooral een formele bevestiging van een naam die in de praktijk al lang gangbaar was, niet het ontstaan van een compleet nieuwe naam.

Op dit moment heten ruim 10.700 mensen in Nederland Koning, wat laat zien dat deze bijnaam door de eeuwen heen door meerdere, onafhankelijke families is overgenomen. Omdat de aanleiding voor de naam per familie kan hebben verschild — de ene keer een rol bij een volksfeest, de andere keer een statige verschijning — is het niet aannemelijk dat alle huidige naamdragers van Koning van één gemeenschappelijke voorouder afstammen.