Vink

De vink is een klein, kleurrijk zangvogeltje dat al eeuwenlang bekendstaat om zijn heldere, opgewekte gezang. Het woord "vink" is een oud Germaans woord voor deze vogelsoort en werd, net als de namen van veel andere dieren, gebruikt om mensen een bijnaam te geven. Zo'n bijnaam ontstond doordat iemand in het dagelijks leven werd vergeleken met een dier vanwege een opvallende eigenschap, en die vergelijking bleef vervolgens als aanduiding aan hem of zijn familie kleven.

Vink is daarmee een typische bijnaam. Dierennamen vormen een herkenbare categorie binnen de Nederlandse achternamen, met bekende voorbeelden als Vos, Haan, Kraan en Ekster naast Vink. Zulke namen werden meestal gegeven vanwege een kenmerk dat aan het dier deed denken: bij de vink kan dat een levendig karakter zijn geweest, een mooie of luide stem, een tengere gestalte, of felle, opvallende kleding. Er is ook een andere mogelijke verklaring: de naam kan zijn ontstaan uit het beroep van vinkenier, iemand die vinken ving of hield, bijvoorbeeld voor de verkoop als kooivogel of voor de vinkenzang, een oude volkstraditie waarbij vinken op hun zang werden beoordeeld. In dat geval schuift de naam op van een pure bijnaam richting een beroepsgebonden aanduiding, al blijft de kern hetzelfde: de associatie met de vogel. Welke van de twee verklaringen voor een individuele familie de juiste is, laat zich achteraf zelden met zekerheid vaststellen, en het is goed mogelijk dat de naam in verschillende streken onafhankelijk van elkaar op beide manieren is ontstaan.

In de loop der eeuwen zijn er verschillende schrijfwijzen van de naam ontstaan. Vinke en Vinck zijn oudere spellingen waarin de slot-e of de ck-schrijfwijze het woord een iets ouderwetser karakter geven, terwijl Vinken en Vincken wijzen op een meervouds- of patronymische vorm. Ook de samenstelling De Vink komt voor, met het bepaalde lidwoord dat in het Nederlands vaak aan bijnamen werd toegevoegd om te benadrukken dat het om een kenmerk van de persoon zelf ging. Deze schrijfwijzen zijn in de loop van de tijd los van elkaar komen te staan en worden tegenwoordig als afzonderlijke, zelfstandige familienamen beschouwd, ook al delen ze allemaal dezelfde herkomst uit het woord voor de zangvogel.

Bijnamen als Vink ontstonden vaak al vroeg als informele aanspreeknaam binnen een dorp of gemeenschap, generaties voordat er sprake was van een wettelijk vastgelegde achternaam. Die vastlegging gebeurde pas met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen iedere inwoner van Nederland verplicht werd om bij de burgerlijke stand een vaste familienaam te laten registreren. Een bijnaam die al lang in de volksmond werd gebruikt, werd op dat moment voor het eerst officieel en onveranderlijk aan een familie gekoppeld, ongeacht of de oorspronkelijke reden voor de vergelijking met de vogel nog bekend was bij de generatie die de naam liet inschrijven. Tegenwoordig heet ruim 12.100 mensen in Nederland Vink.