Martens

Martens gaat terug op de voornaam Marten, de Nederlandse verkorting van Martinus. Die naam is op zijn beurt afgeleid van het Latijnse Mars, de Romeinse god van de oorlog, en werd in de middeleeuwen enorm populair dankzij de heilige Martinus van Tours, een van de meest vereerde heiligen in West-Europa. Zijn feestdag en de verhalen over zijn vrijgevigheid zorgden ervoor dat Martinus, en de kortere vorm Marten, eeuwenlang tot de gangbaarste jongensnamen van de Lage Landen behoorden. Een naam die zo veel werd gebruikt als voornaam, leverde vanzelfsprekend ook veel achternamen op die er rechtstreeks van zijn afgeleid.

Martens is een patroniem: een achternaam die oorspronkelijk aangaf wiens zoon iemand was. De -s aan het eind is een verkorte bezitsvorm en betekent hier simpelweg "van Marten" of "zoon van Marten". Dit soort namen ontstond doordat mensen in het dagelijks taalgebruik werden aangeduid met de naam van hun vader, zeker in gemeenschappen waar veel mannen dezelfde voornaam droegen en een extra onderscheidend kenmerk nodig was. Omdat Marten zo'n gangbare naam was, behoort Martens tot een van de grotere patroniemgroepen van het land.

Door de eeuwen heen zijn er verschillende schrijfwijzen en verwante vormen ontstaan. Naast Martens komen Maartens en Martsen voor, met een net iets andere klinker- of medeklinkervolgorde, en ook Meertens is als klankvariant bekend. Wie de Latijnse vorm van de voornaam wilde benadrukken, koos soms voor Martini, een gelatiniseerde achternaam die vooral in geleerde of kerkelijke kringen voorkwam. Al deze namen delen dezelfde kern: de voornaam Marten of Martinus, ook al is aan de uiteindelijke schrijfwijze niet altijd meer rechtstreeks af te lezen via welke tussenvorm de naam precies is gegroeid.

Het achtervoegsel -s is in het Nederlandse taalgebied een van de meest voorkomende manieren om een patroniem te vormen, naast varianten als -sen, -se en -zoon. Dit soort namen bestond vaak al generaties lang als vaste aanspreeknaam binnen een familie, gewoon doordat men bleef verwijzen naar de stamvader die Marten heette, nog voordat er sprake was van een officieel vastgelegde achternaam. Die officiële vastlegging gebeurde pas met de Napoleontische naamgeving van 1811-1812, toen iedere inwoner van Nederland verplicht werd een vaste familienaam te laten registreren bij de burgerlijke stand. Voor veel families met een patroniem als Martens betekende dit dat een naam die al informeel in gebruik was, voortaan onveranderlijk van generatie op generatie werd doorgegeven, ongeacht hoe de vader van de kinderen zelf heette. Zo kon het gebeuren dat een zoon van een man die zelf Martens heette, voor 1811 in theorie een heel andere patronymische naam had kunnen krijgen, terwijl na de invoering van de wettelijke achternaam de familienaam Martens gewoon werd doorgegeven, los van de voornaam van elke volgende vader. Vandaag draagt ruim 12.200 mensen de achternaam Martens.