Knol

Knol is een van de kortere en opvallendere Nederlandse achternamen, en behoort tot de categorie bijnamen: namen die zijn ontstaan uit een kenmerk van de persoon zelf, in plaats van uit zijn beroep, herkomst of vaders naam. Het woord "knol" had en heeft in het Nederlands meerdere betekenissen, en de naamkunde houdt om die reden meerdere mogelijke verklaringen voor deze achternaam open.

De meest voor de hand liggende verklaring is die van het gewone woord "knol" in de betekenis van een ronde, gedrongen groente of wortelgewas: als bijnaam kan dit hebben gewezen op iemand met een gedrongen, stevig postuur. Daarnaast kende het Nederlands vroeger ook de betekenis "oud, afgeleefd paard" voor het woord knol, een betekenis die tot op de dag van vandaag nog herkenbaar is in uitdrukkingen over een "ouwe knol" van een fiets of auto; als bijnaam kan dit in sommige gevallen zijn overgedragen op een persoon, al is dat lastiger te onderbouwen dan de eerste verklaring.

Wat de precieze oorsprong ook was, het naamtype staat vast: Knol is een bijnaam-achternaam, gevormd uit een gewoon zelfstandig naamwoord dat rechtstreeks als achternaam werd overgenomen, zonder tussenvoegsel of achtervoegsel. Dat is een patroon dat bij Nederlandse bijnamen vaker voorkomt: het kale zelfstandig naamwoord werd de familienaam, zoals ook bij Zwart het geval is, zij het dat Zwart een bijvoeglijk naamwoord is en Knol een zelfstandig naamwoord.

Bijnamen ontleend aan groenten en andere landbouwproducten vormen een herkenbare, kleine categorie binnen de Nederlandse achternamen, te vergelijken met namen als Raap of Peen, die alle teruggaan op de gewoonte om mensen naar een kenmerkend of grappig bedoeld vergelijkingsobject te vernoemen. Dat zulke namen tot op vandaag voortbestaan, laat zien hoe hardnekkig een ooit ludiek bedoelde bijnaam als officiële familienaam kan blijven hangen, ook al is de oorspronkelijke aanleiding allang vergeten.

In spelling is Knol een tamelijk stabiele naam, maar er bestaan verwante vormen zoals Knollema in Friese context, waarin een patroniem-achtig achtervoegsel aan de kern is toegevoegd. Ook komt de naam soms voor met een dubbele o in oudere schrijfwijzen, hoewel de enkele o tegenwoordig de gangbare vorm is. Dat de naam zo kort en ongewijzigd is gebleven, is typisch voor bijnamen die uit één, direct herkenbaar zelfstandig naamwoord bestaan, zonder tussenvoegsel of extra achtervoegsel om de betekenis te verzachten of te verhullen.

Zoals bij vrijwel alle Nederlandse bijnamen bestond "Knol" als aanspreekvorm vermoedelijk al lang voordat de naam een wettelijk vastgelegde, erfelijke achternaam werd. Tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812 moesten alle inwoners van Nederland zich met een vaste achternaam bij de burgerlijke stand laten inschrijven, en families die al generaties lang "Knol" werden genoemd, legden die bijnaam op dat moment simpelweg officieel vast. Tegenwoordig telt het CBS-familienamenbestand ruim 5.900 mensen met de achternaam Knol, wat de naam tot een van de talrijke, kernachtige Nederlandse bijnaam-achternamen maakt.