Van den Bos

Van den Bos behoort tot de omvangrijke categorie Nederlandse achternamen die verwijzen naar een landschapskenmerk in de directe omgeving van de woonplek, in plaats van naar een specifieke, met eigen naam aangeduide plaats. De combinatie "van den" plus een zelfstandig naamwoord betekent letterlijk "wonend bij [dat kenmerk]", en in dit geval is dat kenmerk een bos: een bosrijk gebied dat in een verder open of agrarisch landschap opviel als herkenningspunt.

Dit soort namen ontstond in een tijd waarin de meeste mensen dicht bij huis leefden en een boerderij, huis of hoeve vaak werd aangeduid naar het opvallendste element in de directe omgeving: een waterloop, een heuvel, een kerk, of, zoals hier, een bos. Wie "bij het bos" woonde, kon in de volksmond "die van den Bos" gaan heten, en die aanduiding werd vervolgens van generatie op generatie doorgegeven als familienaam.

Qua naamtype is Van den Bos dus een toponiem, net als Van der Steen elders in deze reeks, maar dan gebaseerd op een generiek landschapswoord in plaats van een specifieke plaatsnaam met een eigen naam. Dat onderscheidt deze naam van bijvoorbeeld Van Rossum, waar "Rossum" een eigennaam is die naar één specifieke plaats verwijst.

Het element "bos" duikt in de Nederlandse toponymie op talloze plekken op, van veldnamen tot plaatsnamen, en illustreert hoe bepalend bebossing ooit was voor de manier waarop mensen hun omgeving beschreven en onderverdeelden. Het tussenvoegsel "den" hoort bij mannelijke en onzijdige zelfstandige naamwoorden uit het oudere Nederlandse naamvalsysteem, in tegenstelling tot "der" dat bij vrouwelijke woorden werd gebruikt; "bos" was van oorsprong een onzijdig woord, wat verklaart waarom hier "den" wordt gebruikt in plaats van "der".

In schrijfwijze komt de naam in verschillende vormen voor: naast Van den Bos ook Van Bos zonder het tussenvoegsel "den", en de verwante vorm Bosman, waarin het element "bos" wordt gecombineerd met "man" in plaats van met een voorzetselconstructie. Ook de spelling "Bosch" in plaats van "Bos" komt voor, met de sch-uitgang die in het Nederlands vroeger gangbaarder was dan tegenwoordig.

Zoals bij vrijwel alle toponiemen bestond "van den Bos" als informele aanduiding vermoedelijk al eeuwenlang voordat de naam een wettelijk vastgelegde, erfelijke achternaam werd. Tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812 werden alle inwoners van Nederland verplicht om zich met een vaste achternaam bij de burgerlijke stand te laten registreren, en families die al lang bekendstonden als "die van den Bos" omdat hun voorouders bij zo'n bos woonden, legden die naam toen simpelweg definitief vast. Tegenwoordig telt het CBS-familienamenbestand ruim 5.900 mensen met de achternaam Van den Bos, wat de naam tot een van de talrijke Nederlandse "Van den"-toponiemen maakt die naar een landschapskenmerk verwijzen, naast verwante namen als Van Bos en Bosman.