Timmerman

Timmerman is een beroepsnaam voor de houtbewerker die huizen, schuren, schepen en meubels vervaardigde uit hout. In een tijd waarin bijna alle gebouwen en veel gebruiksvoorwerpen van hout werden gemaakt, was de timmerman een onmisbaar vakman in elk dorp en elke stad, met een positie die vergelijkbaar was met die van de smid of de bakker: een ambacht waar de hele gemeenschap van afhankelijk was, en waarvan de beroepsnaam zich makkelijk tot een achternaam ontwikkelde.

De naam behoort tot de beroepsnamen, en is daarbij een van de meest directe voorbeelden: in tegenstelling tot namen die zijn afgeleid of verbogen, is Timmerman gewoon het beroep zelf, zonder toevoeging van een achtervoegsel. Dit patroon, waarbij het beroep één op één de achternaam wordt, zie je ook bij namen als Bakker, Smid en Molenaar, en het maakt dit soort achternamen tot een van de meest herkenbare categorieën in de Nederlandse naamkunde.

Van Timmerman bestaat de bekende variant Timmermans, met een extra -s die de naam een patroniem-achtig karakter geeft, alsof het gaat om "zoon van de timmerman". Deze vorm met -s komt vooral in het zuiden van het taalgebied veel voor. Ook de vorm De Timmerman, met bepaald lidwoord, is een bekende nevenvorm, gebruikt om iemand nadrukkelijk als dé timmerman van een dorp of buurt aan te duiden.

Als beroepsaanduiding bestond 'timmerman' natuurlijk al eeuwen voordat er sprake was van vaste achternamen, maar wettelijk werd de naam pas vastgelegd tijdens de Napoleontische naamgeving van 1811-1812. Toen moesten alle inwoners van Nederland zich bij de nieuw ingevoerde burgerlijke stand melden om een vaste, erfelijke achternaam te laten registreren, waarmee beroepsnamen als Timmerman voorgoed werden bevroren, ook al oefenden latere generaties het beroep zelf niet meer uit.

Beroepsnamen als Timmerman behoren tot de meest transparante achternamen die er zijn: iedereen die de naam hoort, begrijpt onmiddellijk welk ambacht er eeuwen geleden aan een voorouder werd toegeschreven, en dat maakt dit soort namen tot een directe en tastbare verbinding met het dagelijkse werk van vroegere generaties. Samen met andere ambachtsnamen als Metselaar, Kuiper en Wagemaker vormt Timmerman een herinnering aan een tijd waarin een dorp doorgaans maar één man van elk ambacht had, waardoor het beroep zelf al voldoende was om iemand ondubbelzinnig aan te duiden. Pas toen dorpen groeiden en er meerdere timmerlieden naast elkaar actief konden zijn, verloor de naam die functie van eenduidige aanduiding en werd hij, net als andere beroepsnamen, een gewone erfelijke achternaam.

Wie de eigen familiegeschiedenis achter de naam Timmerman wil reconstrueren, doet er goed aan om, naast de burgerlijke stand vanaf 1811, ook gilde- en ambachtsregisters uit de vroegmoderne tijd te raadplegen, aangezien timmerlieden zich in veel steden bij een gilde moesten aansluiten en daarmee soms al eeuwen eerder in bewaard gebleven bronnen opduiken.

Tegenwoordig dragen ruim 6.400 mensen in Nederland de achternaam Timmerman, terwijl de verwante vorm Timmermans eveneens tot de bekendere Nederlandse achternamen behoort.